PCOS (zespół policystycznych jajników, polycystic ovary syndrome) to najczęstsze zaburzenie endokrynologiczne u kobiet w wieku rozrodczym — dotyka 5–13% w zależności od kryteriów. Charakteryzuje się triadą: hiperandrogenizm, oligo/anowulacja, policystyczna morfologia jajników w USG. Konsekwencje wykraczają daleko poza płodność — to też insulinooporność, cukrzyca typu 2, choroby sercowo-naczyniowe, rak endometrium.
Kryteria diagnostyczne — Rotterdam 2003
PCOS rozpoznaje się gdy spełnione są 2 z 3 kryteriów (po wykluczeniu innych przyczyn):
- Hiperandrogenizm — kliniczny (hirsutyzm, trądzik, łysienie typu męskiego) LUB biochemiczny (podwyższony testosteron, DHEAS)
- Oligo- lub anowulacja — cykle > 35 dni lub brak miesiączki > 90 dni
- Policystyczna morfologia jajników w USG — ≥ 12 pęcherzyków 2–9 mm na jajniku LUB objętość jajnika > 10 mL
Wymagane wykluczenie: CAH (17-OH-progesteron), hiperprolaktynemia, niedoczynność tarczycy, guz wirylizujący, zespół Cushinga.
4 fenotypy PCOS
| Fenotyp | Hiperandrogenizm | Anowulacja | Policystyczne jajniki |
|---|---|---|---|
| A (klasyczny) | ✓ | ✓ | ✓ |
| B | ✓ | ✓ | — |
| C (owulacyjny) | ✓ | — | ✓ |
| D (najłagodniejszy) | — | ✓ | ✓ |
Fenotyp A — największe ryzyko metaboliczne. Fenotyp D — najmniej powikłań.
Objawy PCOS
- Nieregularne miesiączki, brak miesiączki — 70% przypadków
- Hirsutyzm (nadmierne owłosienie typu męskiego) — 60–70% (patrz hirsutyzm)
- Trądzik, łojotok, łysienie skroniowe (androgeniczne)
- Niepłodność z anowulacji
- Otyłość (40–80% kobiet z PCOS, głównie brzuszna)
- Acanthosis nigricans — ciemne zgrubienia na karku, pod pachami (insulinooporność)
- Spadek libido (rzadziej)
- Depresja, lęk — 2–3× częściej niż w populacji
PCOS a metabolizm — insulinooporność kluczowa
50–70% kobiet z PCOS ma insulinooporność. Hiperinsulinemia:
- Stymuluje produkcję androgenów w jajnikach
- Obniża SHBG (białko wiążące hormony płciowe) → wzrost wolnego testosteronu
- Zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2 (3–7× vs populacja)
- Zwiększa ryzyko stłuszczeniowego zapalenia wątroby (NAFLD)
- Zwiększa ryzyko zespołu metabolicznego (2–3×)
- Patrz insulinooporność, dieta w IO
Dieta w PCOS — co działa
Pierwsza linia leczenia (równolegle z farmakoterapią):
- Niski-średni indeks glikemiczny — dieta śródziemnomorska, DASH, niskoprzetworzona
- Ograniczenie cukrów prostych — słodycze, słodkie napoje, soki, biały chleb, ciastka
- Białko 1,2–1,6 g/kg masy ciała — chude mięso, ryby, jaja, strączki, nabiał
- Tłuszcze MUFA i omega-3 — oliwa, awokado, orzechy, łosoś, sardynki
- Błonnik 25–35 g/d — warzywa, pełne ziarna, strączki. Patrz błonnik
- Redukcja wagi o 5–10% — często wystarcza do normalizacji miesiączki i poprawy płodności
- Inozytol (mio + D-chiro w stosunku 40:1) — 2–4 g/d. Meta-analiza Unfer 2017: poprawa owulacji, redukcja insulinemii
Konkretny jadłospis: patrz jadłospis 7-dniowy IO.
Farmakoterapia PCOS
Cele leczenia zależnie od priorytetu pacjentki
- Regulacja cyklu + ochrona endometrium: doustna antykoncepcja kombinowana (preferowana z drospirenonem, dienogestem, octanem cyproteronu — antyandrogenowe). Alternatywa: cykliczny progestagen
- Hirsutyzm, trądzik: OC + spironolakton (do 200 mg/d). Wymaga antykoncepcji (teratogenny). Eflornityna krem na twarz
- Insulinooporność, prewencja DM2: metformina 1500–2000 mg/d
- Płodność:
- 1. linia: letrozol 2,5–7,5 mg dni 3–7 cyklu (Legro 2014 — wyższa ciąża vs klomifen u PCOS)
- 2. linia: klomifen lub gonadotropiny FSH
- 3. linia: laparoskopia jajnikowa lub IVF
- Metformina jako adjuwant
- Otyłość: agoniści GLP-1 (semaglutyd, liraglutyd) — coraz częściej stosowane off-label. Patrz analogi GLP-1
Powikłania długoterminowe i monitoring
- Cukrzyca typu 2: 3–7× wyższe ryzyko. OGTT co 1–3 lata
- Choroby sercowo-naczyniowe: wyższe ciśnienie, dyslipidemia, miażdżyca. Kontrole lipidogramu, ciśnienia, kwasu moczowego
- Rak endometrium: 3× wyższe ryzyko z powodu nieowulacyjnej ekspozycji na estrogen bez progesteronu. Regulacja cyklu lub progestagen co 2–3 miesiące przy nieregularnych cyklach
- Sleep apnea: wyższe ryzyko, szczególnie u otyłych. Polisomnografia jeśli objawy
- Depresja, lęk: screening, terapia w razie potrzeby
- NAFLD: próby wątrobowe, USG przy podejrzeniu
PCOS a ciąża
- Większość kobiet z PCOS może zajść w ciążę (potrzebują czasem leczenia indukującego owulację)
- Wyższe ryzyko: cukrzyca ciężarnych (GDM), nadciśnienie ciężarnych, preeklampsja, poród przedwczesny
- Konieczny screening GDM między 24–28 tygodniem (lub wcześniej)
- Po porodzie: zwiększone ryzyko depresji poporodowej
Podsumowanie
PCOS to schorzenie wieloukładowe wymagające leczenia multidyscyplinarnego: ginekolog + endokrynolog + dietetyk + czasem psycholog. Pierwsza linia: modyfikacja stylu życia (dieta + ruch + redukcja wagi). Farmakoterapia dostosowana do priorytetu: regulacja cyklu, hirsutyzm, płodność, metabolizm. Długoterminowe monitorowanie kluczowe.
Patrz też: Hirsutyzm, AMH, Estrogen, Insulinooporność, Dieta w IO, Cykl miesiączkowy.
Zobacz też: Dieta dla — jaką wybrać przy chorobie — przewodnik decyzyjny porównujący 6 protokołów żywieniowych dla osób z PCOS i innymi chorobami przewlekłymi (porównanie: IO, cukrzyca, NAFLD, refluks, Hashimoto, PCOS).
