Menopauza — zatrzymanie miesiączki przez 12+ kolejnych miesięcy — to nie choroba, ale naturalna faza życia kobiety, średnio około 51 r.ż. (zakres 45–58). Andropauza — stopniowy spadek testosteronu u mężczyzn po 40 r.ż. — przebiega łagodniej i powoli, bez „cut-off”. Oba przebieg generują objawy wymagające zrozumienia, czasem leczenia, a długoterminowo wpływają na zdrowie kości, układu krążenia i mózgu.
Menopauza — fazy
- Perimenopauza (45–55 r.ż., średnio 4 lata): pierwsze nieregularne miesiączki, uderzenia gorąca, zmiany nastroju. FSH stopniowo rośnie, estradiol wahania
- Menopauza (1 dzień): 12 miesięcy od ostatniej miesiączki. Statystyczne ustalenie post-faktum
- Postmenopauza: po menopauzie. Hormony żeńskie trwale niskie. Objawy stopniowo łagodnieją (uderzenia gorąca w 4–7 lat), ale ryzyka długoterminowe rosną
Objawy menopauzy
- Wazomotoryczne (75–80%): uderzenia gorąca, nocne poty, kołatanie serca
- Atrofia urogenitalna (50%): sucha pochwa, dyspareunia, wysiłkowe nietrzymanie moczu, częstsze infekcje pochwy
- Sen: bezsenność, trudności z zasypianiem
- Psychiczne: wahania nastroju, drażliwość, lęk, depresja, „mgła umysłowa”
- Fizyczne: bóle stawów i mięśni, sztywność, suchość skóry, łamliwe włosy/paznokcie
- Metaboliczne: redystrybucja tłuszczu (z bioder na brzuch), insulinooporność, dyslipidemia, wzrost masy ciała
- Libido: spadek
Diagnoza menopauzy
U kobiety po 45 r.ż. z brakiem miesiączki 12 miesięcy + typowe objawy — klinicznie, bez badań hormonalnych. Pomocnicze:
- FSH > 30 mIU/mL — sugeruje menopauzę (ale wahliwe w perimenopauzie — kilka pomiarów)
- Estradiol < 30 pg/mL — sugeruje hipoestrogenizm
- AMH bardzo niski — potwierdza wyczerpanie rezerwy
U kobiet < 45 r.ż. z objawami — diagnostyka POI (przedwczesna niewydolność jajników).
HRT — hormonalna terapia zastępcza
Złoty standard dla silnych objawów. Wskazania:
- Ciężkie uderzenia gorąca, nocne poty wpływające na jakość życia
- Atrofia urogenitalna (estrogen dopochwowy)
- Profilaktyka osteoporozy u kobiet wczesnomenopauzalnych z ryzykiem
- POI — do średniego wieku menopauzy (~51 lat)
Schemat:
- Kobieta z macicą: estrogen + progestagen (ochrona endometrium przed rakiem)
- Kobieta po histerektomii: sam estrogen
- Estrogen: doustny lub transdermalny (plaster, żel) — transdermalny preferowany (niższe ryzyko zakrzepicy)
- Progestagen: dydrogesteron, octan medroksyprogesteronu, progesteron mikronizowany
Korzyści: redukcja objawów wazomotorycznych o 75–90%, atrofii urogenitalnej, prewencja osteoporozy, redukcja raka jelita grubego.
Ryzyka:
- Rak piersi — niewielki wzrost przy > 5 lat HRT estrogen+progestagen (8 dodatkowych przypadków na 10 000 kobieto-lat)
- Zakrzepica żylna i udar — wyższe doustnie niż transdermalnie
- Choroba pęcherzyka żółciowego (estrogen doustny)
Decyzja: rozpocząć < 60 r.ż. i < 10 lat od menopauzy (okno korzyści/ryzyk). Minimalna skuteczna dawka. Regularne kontrole. Indywidualizacja z ginekologiem-endokrynologiem.
Alternatywy bez HRT
- SSRI/SNRI (paroksetyna, wenlafaksyna) — redukcja uderzeń gorąca o 50% (mniej niż HRT, ale opcja)
- Gabapentyna — głównie na nocne poty
- Klonidyna — opcja, ale działania uboczne
- Fitoestrogeny (izoflawony sojowe) — redukcja uderzeń gorąca o 25% (Taku 2012)
- Estrogen dopochwowy (krem, krążek) — bezpieczny lokalnie, minimalna absorpcja systemowa, działa na atrofię urogenitalną
- Joga, akupunktura, CBT — umiarkowane efekty
Zdrowie postmenopauzalne
- Osteoporoza: DEXA co 2 lata po 65 r.ż. (lub wcześniej z ryzykiem). Suplementacja D3 2000 IU + wapń 1000–1200 mg/d. Trening oporowy 2–3× tyg.
- Sercowo-naczyniowe: ryzyko porównywalne z mężczyznami w 10 lat po menopauzie. Kontrola lipidów, ciśnienia, wagi, aktywność fizyczna
- Cukrzyca: insulinooporność rośnie. Dieta śródziemnomorska, ruch, monitoring HbA1c
- Demencja: regularna aktywność umysłowa, ruch, dieta MIND, kontakt społeczny
- Rak piersi i jelita grubego: mammografia co 2 lata po 50, kolonoskopia co 10 po 50
Andropauza u mężczyzn
Łagodniejsza, stopniowa — NIE „cut-off” jak menopauza. Testosteron spada ~1% rocznie po 30 r.ż. Patologiczne: hipogonadyzm późnego wieku (LOH — Late-Onset Hypogonadism), testosteron < 300 ng/dL z objawami:
- Spadek libido, zaburzenia erekcji
- Zmęczenie, obniżona energia
- Spadek masy mięśniowej i siły
- Przyrost tkanki tłuszczowej (głównie brzuch)
- Depresja, drażliwość
- Niedokrwistość łagodna
- Osteoporoza u mężczyzn
Diagnoza: 2 pomiary testosteronu rano (max 10:00) + badania uzupełniające (LH, FSH, prolaktyna, PSA, lipidogram, hematokryt). Wykluczyć ogólnoustrojowe choroby.
Leczenie: testosteron zastępczy (TRT) — żele, iniekcje, plastry. Rezerwowany dla potwierdzonego hipogonadyzmu z objawami. Ryzyka: nasilenie zmian gruczołu krokowego (NIE inicjacja raka), policytemia, problemy z płodnością (testosteron zewnętrzny hamuje endogenną produkcję plemników). Decyzja z urologiem-endokrynologiem.
Patrz też: Estrogen, Progesteron, Prolaktyna, Cykl miesiączkowy, Odchudzanie po 40+.
