Czym jest progesteron
Progesteron to żeński hormon steroidowy z grupy progestagenów, kluczowy dla cyklu miesiączkowego, ciąży i homeostazy hormonalnej. Produkowany głównie przez:
- Ciałko żółte (corpus luteum) — pozostałość pęcherzyka Graafa po owulacji. Produkuje progesteron 14 dni
- Łożysko — w ciąży po 8–10 tygodniu przejmuje produkcję od ciałka żółtego (do końca ciąży)
- Kora nadnerczy — niewielkie ilości (prekursor innych steroidów)
Funkcje progesteronu
- Przygotowanie endometrium do implantacji — po owulacji progesteron przebudowuje śluzówkę macicy. Bez ciąży: spadek progesteronu → menstruacja
- Utrzymanie ciąży — hamuje skurcze macicy, podtrzymuje endometrium. Niskie wartości w I trymestrze wiążą się z ryzykiem poronienia
- Regulacja cyklu — fazy lutealnej. Patrz cykl miesiączkowy
- Działanie sedatywne i anksjolityczne — metabolit allopregnanolon to agonista receptora GABA-A. Stąd „mglistość” i senność w fazie lutealnej
- Wpływ na temperaturę ciała — wzrost PBT 0,3–0,5°C po owulacji (znacznik retrospektywny)
- Ochrona endometrium przed nadmiarem estrogenu — przeciwwskazuje raka endometrium u kobiet stosujących sam estrogen w HRT
- Wpływ na piersi — rozwój gruczołów (przygotowanie do laktacji w ciąży, tkliwość w PMS)
Normy progesteronu (ng/mL)
| Stan | Progesteron (ng/mL) |
|---|---|
| Faza folikularna (dni 1–14) | < 1 |
| Owulacja | 1–3 |
| Faza lutealna (dzień 21 — kluczowy pomiar) | 5–20 (potwierdza owulację jeśli > 3) |
| Po menopauzie | < 0,5 |
| Ciąża I trymestr | 11–44 |
| Ciąża II/III trymestr | 25–200+ |
Kiedy badać progesteron
- Dzień 21 cyklu — potwierdzenie owulacji. > 3 ng/mL = owulacja wystąpiła
- Trudności z zajściem w ciążę (anowulacja)
- Wczesna ciąża z plamieniem — ocena ryzyka poronienia
- Niedostateczność fazy lutealnej (LPD)
- Diagnostyka cyst jajnikowych funkcjonalnych
- Diagnostyka hiperplazji nadnerczy
Niedobór progesteronu — objawy i przyczyny
- Skrócona faza lutealna (< 10 dni)
- Krwawienia międzymiesiączkowe / wczesnoplamicze przed miesiączką
- Trudności z zajściem w ciążę / poronienia w I trymestrze
- Nasilony PMS, bóle głowy, drażliwość
- Bezsenność (mniejsza ilość allopregnanolonu)
- „Estrogen dominance” — względny nadmiar estrogenu
Przyczyny: stres przewlekły (kortyzol konkuruje z syntezą — „pregnenolon steal”), niedoczynność tarczycy, PCOS, perimenopauza, niewydolność ciałka żółtego.
Suplementacja / leki progesteronowe
- Progesteron mikronizowany (Utrogestan, Luteina) — bioidentyczny, doustny lub dopochwowy. Stosowany w niewydolności fazy lutealnej, wczesnej ciąży z zagrożeniem, HRT po menopauzie
- Progestageny syntetyczne (dydrogesteron — Duphaston, octan medroksyprogesteronu, drospirenon) — różne profile, używane w antykoncepcji, leczeniu endometriozy, ochronie endometrium w HRT
- Kremy progesteronowe („naturalne”) — bioidentyczne ale bez kontroli dawki, suplementy diety. Niezalecane przez ginekologów (zmienna absorpcja)
Wsparcie endogennej produkcji
- Wystarczająca dieta (niedobór tłuszczu i cholesterolu hamuje syntezę progesteronu — to PREKURSOR steroidowy)
- Magnez 300–400 mg/d — łagodzi PMS, kofaktor enzymów hormonalnych
- Witamina B6 50–100 mg/d — kofaktor metabolizmu hormonów
- Witamina C 500–1000 mg/d — wsparcie ciałka żółtego
- Zarządzanie stresem — kortyzol obniża dostępne prekursory steroidowe
- Niepokalanek pospolity (Vitex agnus-castus) — meta-analizy sugerują działanie progesteronopodobne (sasal 2017). Dawka 20–40 mg/d. NIE w ciąży
Progesteron w ciąży
Kluczowy dla utrzymania ciąży. Niewydolność ciałka żółtego w I trymestrze (przed przejęciem przez łożysko ~10 tydz.) wiąże się z poronieniami. Wskazania do suplementacji:
- Plamienie w I trymestrze (RCT PRISM — Coomarasamy 2019: redukcja poronień u kobiet z plamieniem i wcześniejszymi poronieniami)
- Niedostateczność fazy lutealnej w wywiadzie
- Po IVF — standardowo
- Powtarzające się poronienia
Decyzja należy do ginekologa-położnika.
Patrz też: Estrogen, Prolaktyna, AMH, Hirsutyzm, Cykl miesiączkowy.
