3 główne estrogeny u kobiet
| Hormon | Symbol | Główne źródło | Dominacja |
|---|---|---|---|
| Estradiol | E2 | Jajniki (pęcherzyk Graafa) | Wiek rozrodczy (~70% mocy estrogenowej) |
| Estron | E1 | Tkanka tłuszczowa (aromatyzacja androgenów) | Po menopauzie |
| Estriol | E3 | Łożysko | W ciąży (dziesięciotysięczne stężenia) |
Estradiol (E2) jest najsilniejszym i klinicznie najważniejszym estrogenem. To głównie on jest mierzony w badaniach hormonalnych „estradiol” lub po prostu „estrogen”.
Funkcje estrogenów w organizmie
Funkcje rozrodcze
- Rozwój pierwotnych cech płciowych (macica, jajowody, pochwa) w okresie płodowym i pokwitania
- Rozwój wtórnych cech płciowych — piersi, układ tłuszczowy żeński, owłosienie typu żeńskiego
- Regulacja cyklu miesiączkowego — dominacja w fazie folikularnej (patrz cykl miesiączkowy)
- Stymulacja proliferacji endometrium
- Produkcja śluzu szyjkowego w okolicach owulacji
Kości i tkanka łączna
- Stymulacja osteoblastów (komórek tworzących kość), hamowanie osteoklastów
- Zwiększenie wchłaniania wapnia w jelicie
- Ochrona przed osteoporozą — po menopauzie spadek estrogenów → przyspieszona utrata masy kostnej (1–3% rocznie w pierwszych 5 latach)
Układ sercowo-naczyniowy
- Obniżenie LDL, podwyższenie HDL
- Działanie wazoprotekcyjne, zwiększenie produkcji NO (nitric oxide) w śródbłonku
- Stąd niższe ryzyko chorób serca u kobiet w wieku rozrodczym vs mężczyźni — różnica zanika po menopauzie
Metabolizm i skład ciała
- Promocja gromadzenia tłuszczu w obszarach „żeńskich” (biodra, pośladki, uda)
- Po menopauzie: redystrybucja na typ androidalny (brzuch)
- Modulacja wrażliwości insulinowej (kobiety w wieku rozrodczym bardziej wrażliwe niż po menopauzie)
OUN i nastrój
- Modulacja serotoniny, dopaminy, noradrenaliny
- Wpływ na pamięć, koncentrację (premenopauzalna „mgła umysłowa”)
- Spadki estrogenu w cyklu i premenstrualnie korelują z PMS, w premenopauzie z depresją
Normy estradiolu (pg/mL)
| Stan | Estradiol (pg/mL) |
|---|---|
| Dzieci przed pokwitaniem | < 25 |
| Kobiety, faza folikularna (dni 2–14) | 30–120 |
| Kobiety, okolice owulacji (LH surge) | 130–370 |
| Kobiety, faza lutealna | 70–250 |
| Kobiety po menopauzie | < 30 |
| Kobiety w ciąży I trymestr | 1000–3000 |
| Kobiety w ciąży III trymestr | 5000–28 000 |
| Mężczyźni dorośli | 10–40 |
Niedobór estrogenów — objawy
Występuje fizjologicznie w premenopauzie i menopauzie, oraz patologicznie (POI, hipotalamiczna amenorrhea, restrykcyjne diety):
- Uderzenia gorąca i nocne poty — najsilniejszy objaw menopauzy
- Suchość pochwy, bóle podczas stosunku (dyspareunia)
- Nieregularne miesiączki, anowulacja
- Spadek libido
- Bóle stawów i mięśni
- Zmęczenie, problemy ze snem
- „Mgła umysłowa”, problemy z koncentracją
- Drażliwość, wahania nastroju, depresja
- Sucha skóra, kruche włosy, paznokcie
- Przyrost tłuszczu w brzuchu, utrata masy mięśniowej
- Długoterminowo: osteoporoza, choroby sercowo-naczyniowe
Nadmiar estrogenów
Może występować przy: otyłości (więcej tkanki tłuszczowej aromatyzującej androgeny), endometriozie, mięśniakach, niektórych hormonalnych antykoncepcjach, HRT, „estrogen dominance” — względny nadmiar vs progesteron:
- Obfite, bolesne miesiączki
- Plamienia międzymiesiączkowe
- Wzdęcia, zatrzymanie wody, tkliwość piersi
- Wahania nastroju, drażliwość
- Bóle głowy migrenowe
- Endometrioza, polipy endometrium, mięśniaki
- Wzrost ryzyka raka piersi i endometrium (długoterminowo)
- Zaburzenia funkcji tarczycy (estrogen podnosi TBG → niższy wolny T4)
Kiedy zbadać estrogen
- Zaburzenia miesiączki (brak, nieregularne, obfite)
- Niepłodność, planowanie ciąży
- Premenopauza i menopauza (zwykle nie wymaga — diagnostyka kliniczna)
- Podejrzenie POI (przedwczesna niewydolność jajników)
- Ginekomastia u mężczyzn
- Ocena HRT (Hormonal Replacement Therapy)
- Monitorowanie cykli IVF
Hormonalna terapia zastępcza (HRT)
HRT u kobiet po menopauzie z silnymi objawami estrogenowymi:
- Wskazania: ciężkie uderzenia gorąca, nocne poty, sucha pochwa, profilaktyka osteoporozy u kobiet wczesnomenopauzalnych (< 60 lat, < 10 lat od menopauzy)
- Formy: doustna (tabletki), transdermalna (plaster, żel), miejscowa (krem dopochwowy)
- Schemat: u kobiet z macicą — estrogen + progestagen (ochrona endometrium). Po histerektomii — sam estrogen
- Korzyści: redukcja uderzeń gorąca o 75%, profilaktyka osteoporozy, redukcja ryzyka raka jelita grubego
- Ryzyka: wzrost ryzyka raka piersi (małe, ale istnieje, > 5 lat HRT), zakrzepicy żylnej (wyższe doustnie niż transdermalnie), udaru mózgu
- Decyzja indywidualna z ginekologiem-endokrynologiem. Najlepiej: rozpocząć < 60 lat, < 10 lat od menopauzy, minimalna skuteczna dawka, regularne kontrole
Wsparcie naturalne — co działa, co nie
Działa (lekko):
- Fitoestrogeny z soi (izoflawony) — łagodzą uderzenia gorąca o ~25% (Taku 2012)
- Regularny ruch, joga, redukcja stresu
- Witamina D + wapń — profilaktyka osteoporozy
- Polifenole z lnu, granatu, kakao — modulują metabolizm estrogenów. Patrz polifenole
Wątpliwe/słabe dowody:
- Pluskwica groniasta (Cimicifuga) — wyniki mieszane, niska jakość RCT
- Olej z wiesiołka, niepokalanek — popularne, słabe RCT
- DHEA — zwiększa estron (po aromatyzacji), ale nieprzewidywalne
Patrz też: Progesteron, Prolaktyna, AMH, Hirsutyzm, Cykl miesiączkowy.
