TSH (Thyroid Stimulating Hormone, hormon tyreotropowy) to hormon produkowany przez przysadkę mózgową, który reguluje pracę tarczycy. To najważniejszy pierwszy parametr w diagnostyce chorób tarczycy — daje informację, czy gruczoł pracuje prawidłowo, za słabo (niedoczynność) czy za mocno (nadczynność).
Norma TSH
- Dorośli (większość laboratoriów): 0,4–4,0 mIU/l (czasem 0,27–4,2)
- Kobiety planujące ciążę: < 2,5 mIU/l
- I trymestr ciąży: < 2,5 mIU/l
- II i III trymestr ciąży: < 3,0 mIU/l
- Dzieci 1–18 lat: 0,7–6,0 mIU/l (zależnie od wieku)
- Noworodki: w 1. tygodniu nawet do 20 mIU/l (test przesiewowy z pięty)
Jak działa TSH — paradoks regulacji
TSH reaguje na poziom hormonów tarczycy w odwrotny sposób. Gdy tarczyca produkuje za mało T4 i T3 — przysadka zwiększa wydzielanie TSH, by „zmusić” tarczycę do większej pracy. Gdy hormonów jest za dużo — TSH spada do bardzo niskich wartości.
- TSH wysokie + FT4 niskie = pierwotna niedoczynność tarczycy (Hashimoto, pooperacyjna)
- TSH wysokie + FT4 prawidłowe = subkliniczna niedoczynność
- TSH niskie + FT4 wysokie = nadczynność tarczycy (choroba Gravesa, guzek autonomiczny)
- TSH niskie + FT4 niskie = wtórna niedoczynność (uszkodzenie przysadki) — rzadka
Kiedy zrobić TSH
- Zmęczenie, przyrost masy ciała, suchość skóry, wypadanie włosów
- Kołatanie serca, drżenie rąk, chudnięcie, drażliwość
- Zaburzenia miesiączkowania, niepłodność, problemy z poczęciem
- Planowanie ciąży i potwierdzenie ciąży
- Profilaktycznie u kobiet po 40. roku życia, raz na 3–5 lat
- Przy diagnozie depresji opornej na leczenie
- Wysoki cholesterol o niejasnej przyczynie
Jak prawidłowo wykonać badanie
- Pora pobrania: rano (TSH ma rytm dobowy — najwyższe między 2:00 a 8:00)
- Na czczo: nie jest absolutnie konieczne, ale preferowane
- Lewotyroksyna: jeśli ją bierzesz, NIE bierz przed badaniem — pobierz krew, potem przyjmij lek
- Biotyna: odstaw suplementy z biotyną na 3–7 dni przed badaniem (zaburza wynik)
- Stan kliniczny: wyniki w czasie ostrej choroby (np. infekcja, hospitalizacja) mogą być niemiarodajne — odczekaj 6 tygodni
Co wpływa na TSH
- Choroby tarczycy — Hashimoto, choroba Gravesa, guzki autonomiczne, raka tarczycy
- Ciąża — w I trymestrze TSH fizjologicznie spada (efekt hCG)
- Leki: amiodaron, lit, dopamina, glikokortykosteroidy, niektóre leki przeciwpadaczkowe
- Stres i niedobór snu — krótkoterminowe wahania
- Niedobór jodu lub jego nadmiar
- Cukrzyca i insulinooporność — nieznacznie wpływają na TSH
FAQ
TSH 4,5 mIU/l — czy to już niedoczynność?
Lekko podwyższone, prawdopodobnie subkliniczna niedoczynność. Powtórz badanie po 6–12 tygodniach z FT4 i anty-TPO. Jeśli utrzymuje się + masz objawy + dodatnie anty-TPO — wskazane konsultacja endokrynologiczna i często rozpoczęcie leczenia.
Czy poziom TSH zmienia się w ciągu dnia?
Tak, ma rytm dobowy. Najwyższy w godzinach 2:00–8:00, najniższy 14:00–18:00. Różnica między porannym a popołudniowym pomiarem może wynosić 30–50%. Dlatego TSH zawsze pobiera się rano dla porównywalności.
Mam TSH w normie, ale czuję się jak w niedoczynności — co teraz?
Sprawdź FT4 i FT3 (wolne hormony) oraz anty-TPO. Część osób funkcjonuje gorzej już przy TSH 2,5–4,0 mIU/l, mimo że to formalnie norma. Wyklucz inne przyczyny zmęczenia: niedobór żelaza, B12, witaminy D, zaburzenia snu, depresja.
Czy stres może podnieść TSH?
Krótkoterminowo — nieznacznie. Przewlekły, silny stres może natomiast modulować pracę osi podwzgórze-przysadka-tarczyca i przyspieszać manifestację choroby autoimmunologicznej (Hashimoto). Sam stres nie powoduje jednak trwałej niedoczynności.
Jak często kontrolować TSH przy leczeniu lewotyroksyną?
Po rozpoczęciu lub zmianie dawki — po 6–8 tygodniach. Po stabilizacji — co 6–12 miesięcy. W ciąży — co 4–6 tygodni. Lewotyroksyna ma długi okres półtrwania (7 dni), więc efekt zmiany dawki widać dopiero po kilku tygodniach.
Źródła
- Garber JR et al. (2012). „Clinical practice guidelines for hypothyroidism in adults”. Thyroid, 22(12):1200-1235.
- Surks MI et al. (2004). „Subclinical thyroid disease”. JAMA, 291(2):228-38.
- Alexander EK et al. (2017). „2017 ATA Guidelines for Diagnosis and Management of Thyroid Disease During Pregnancy”. Thyroid, 27(3):315-389.
- Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne. „Wytyczne diagnostyki i leczenia chorób tarczycy” (2020).
- Roelfsema F et al. (2014). „Thyrotropin secretion patterns in health and disease”. Endocrine Reviews, 35(4):619-657.
