Endometrioza to przewlekła, układowa choroba estrogeno-zależna, w której tkanka endometrium (lub jej podobna) lokuje się poza jamą macicy — najczęściej w miednicy, jajnikach, jajowodach, otrzewnej. Dotyka 10% kobiet w wieku rozrodczym (190 mln globalnie). Średni czas od pierwszych objawów do diagnozy: 7–10 lat. To NIE jest „silne bóle miesiączkowe” — to choroba zapalna, przewlekła, mogąca powodować niepłodność, dyspareunię, nieodwracalne uszkodzenia narządów.
Patogeneza
Mechanizmy (żaden nie tłumaczy wszystkich przypadków):
- Wsteczne miesiączkowanie (Sampson 1927) — komórki endometrium przepływają przez jajowody do jamy otrzewnej. Występuje u 90% kobiet, ale tylko u 10% rozwija się endometrioza — sugeruje czynniki immunologiczne
- Metaplazja celomatyczna — komórki otrzewnej różnicują się w endometrioidalne
- Czynniki genetyczne — 6–9× wyższe ryzyko u krewnych I stopnia
- Zaburzenia układu immunologicznego — niedostateczna eliminacja ektopowych komórek
- Estrogen-dominance — endometrioza jest hormono-zależna, rośnie w cyklicznych ekspozycjach estrogenowych
Lokalizacje ognisk endometriozy
- Otrzewna miednicy — najczęściej
- Jajniki — torbiele endometrialne (czekoladowe)
- Adenomyosis — endometrioza w mięśniu macicy
- Głęboka endometrioza naciekająca (DIE) — przegroda odbytniczo-pochwowa, jelito, pęcherz moczowy
- Pozamiednicowe (rzadziej): blizny pooperacyjne, płuca, OUN
Objawy — co powinno zaalarmować
- Dysmenorrhoea (bolesne miesiączki) — silne, narastające z wiekiem, oporne na NLPZ. Najczęstszy objaw (70%)
- Przewlekły ból miednicy niezwiązany z miesiączką
- Dyspareunia (ból podczas stosunku) — głęboki, w trakcie i po
- Dyschezja — ból podczas wypróżniania, szczególnie okresowy
- Dysuria — ból podczas oddawania moczu
- Niepłodność — 30–50% kobiet z endometriozą ma trudności z zajściem w ciążę
- Obfite, nieregularne miesiączki
- Przewlekłe zmęczenie (chronic fatigue)
- Wzdęcia, biegunki/zaparcia okołomiesiączkowe
- Krew w stolcu lub moczu okołomiesiączkowo (zaawansowane)
Stadia endometriozy (ASRM)
| Stadium | Opis | Punkty |
|---|---|---|
| I (minimalna) | Drobne ogniska powierzchowne, bez zrostów | 1–5 |
| II (łagodna) | Liczniejsze ogniska, drobne zrosty | 6–15 |
| III (umiarkowana) | Torbiele jajnikowe, znaczące zrosty | 16–40 |
| IV (ciężka) | Liczne duże torbiele, głębokie zrosty, narządowe zajęcie | > 40 |
Uwaga: nasilenie objawów NIE koreluje ze stadium. Stadium IV może być bezobjawowe, stadium I — bardzo bolesne.
Diagnoza
- Wywiad i badanie ginekologiczne — kluczowe. Obecność tkliwości za macicą, guzków przegrody odbytniczo-pochwowej, ograniczona ruchomość macicy
- USG przezpochwowe — duże torbiele endometrialne, węzły DIE
- MRI miednicy — głęboka endometrioza, DIE w jelicie
- Laparoskopia z biopsją — gold standard, definitywne potwierdzenie. Często jednocześnie terapeutyczna
- CA-125 — niespecyficzny, może być podwyższony w endometriozie i innych. NIE jest markerem screeningowym
Leczenie
Cele indywidualizowane
- Złagodzenie bólu
- Zachowanie / przywrócenie płodności
- Zapobieganie progresji
- Poprawa jakości życia
Farmakologiczne
- NLPZ — pierwsza linia w bólu, niewystarczające przy umiarkowanym-ciężkim
- Doustna antykoncepcja kombinowana (OC) — ciągle (bez przerwy 7 dni) — najlepiej tłumi miesiączkę i bóle. Pierwsza linia długoterminowo
- Progestageny: dienogest (Visanne) 2 mg/d — najlepsze evidence dla endometriozy. Octan medroksyprogesteronu, octan noretysteronu — alternatywy
- IUD z lewonorgestrelem (Mirena) — szczególnie skuteczna w adenomyosis
- Analogi GnRH (gosereyna, leuproreyna) — wyłączenie funkcji jajników, „medyczna menopauza”. Skuteczne, ale działania niepożądane (uderzenia gorąca, osteoporoza przy > 6 mies.). „Add-back” therapy z niskim estrogenem przedłuża stosowanie
- Antagonista GnRH (eligolyks) — nowszy, oral, lepiej tolerowany niż agoniści
- Inhibitory aromatazy (letrozol) — w głębokiej, opornej endometriozie
Chirurgiczne
- Laparoskopowe usunięcie ognisk — w endometriozie umiarkowanej-ciężkiej, dla bólu i niepłodności. Skuteczność dla bólu ~60–80%, ale nawroty po 5 latach — 50%
- Resekcja DIE z jelita/pęcherza — interdyscyplinarna (ginekolog + chirurg)
- Histerektomia ± obustronne usunięcie jajników — ostatnia opcja, u kobiet bez planów ciąży, z ciężkimi objawami niereagującymi na inne leczenie
Leczenie wspierające
- Fizjoterapia uroginekologiczna (relaksacja mięśni dna miednicy)
- Terapia bólu przewlekłego (psychoterapia, mindfulness, akupunktura)
- Dieta przeciwzapalna (śródziemnomorska, ograniczenie czerwonego mięsa i alkoholu)
- Ruch regularny — łagodzi ból
Endometrioza a płodność
- 30–50% kobiet z endometriozą ma trudności z zajściem w ciążę
- Łagodna endometrioza — często naturalne ciąże możliwe po laparoskopii
- Umiarkowana-ciężka — często konieczne IVF
- Wskaźnik AFC, AMH — pomocnicze. Patrz AMH
- Wczesna konsultacja z endokrynologiem rozrodczości jeśli pragnie się dziecka
Życie z endometriozą
- Współpraca multidyscyplinarna: ginekolog endometriozy, fizjoterapeuta, dietetyk, psycholog
- Edukacja partnera i rodziny — choroba „niewidoczna”, często niedoceniana
- Grupy wsparcia (Federacja Endo, polskie społeczności online)
- L4 w ciężkich okresach
- Plan w pracy — elastyczność w trudnych dniach
Kiedy do specjalisty
- Bóle miesiączkowe oporne na NLPZ
- Bóle uniemożliwiające codzienne funkcjonowanie
- Dyspareunia
- Niepłodność (po 6 mies. dla 35+ lat, 12 mies. dla młodszych)
- Krew w stolcu/moczu okołomiesiączkowo
- Rodzinne obciążenie
Patrz też: Estrogen, Progesteron, AMH, Cykl miesiączkowy, PCOS.
