Adenomioza — objawy, diagnoza i leczenie (a endometrioza)

Adenomioza to schorzenie, w którym tkanka podobna do błony śluzowej macicy (endometrium — gruczoły i zrąb) wrasta w mięśniówkę macicy (myometrium). Pod wpływem cyklicznych zmian hormonalnych ogniska te „miesiączkują” wewnątrz ściany macicy, wywołując stan zapalny, przerost mięśnia i charakterystyczne objawy: obfite, bolesne krwawienia i przewlekły ból miednicy. Adenomioza jest schorzeniem estrogenozależnym i zwykle wycisza się po menopauzie. Bywa mylona z endometriozą, choć to dwie różne choroby, które mogą współwystępować.

Czym jest adenomioza — i czym różni się od endometriozy

W adenomiozie tkanka endometrialna znajduje się w obrębie ściany macicy, podczas gdy w endometriozie — poza macicą (na otrzewnej, jajnikach, w zagłębieniu odbytniczo-macicznym). Macica w adenomiozie bywa powiększona, kulista i tkliwa. Choroba często współistnieje z endometriozą oraz z mięśniakami macicy, co utrudnia rozpoznanie na podstawie samych objawów.

Objawy adenomiozy

• Obfite i przedłużone krwawienia miesiączkowe — najczęstszy objaw; mogą prowadzić do niedokrwistości (patrz też zaburzenia miesiączkowania).
• Bolesne miesiączki (dysmenorrhea), często narastające z wiekiem.
• Przewlekły ból miednicy, uczucie ucisku, powiększenia brzucha.
• Ból podczas współżycia (dyspareunia).
• Powiększona, tkliwa macica wyczuwalna w badaniu.
• Możliwy wpływ na płodność.

Warto wiedzieć, że nawet u około jednej trzeciej kobiet adenomioza przebiega bezobjawowo i bywa wykrywana przypadkowo.

Kogo dotyczy

Adenomiozę stwierdza się u około 20% pacjentek ginekologicznych (dane wahają się szeroko, od 8% do 62%, w zależności od badanej grupy i metody rozpoznania — choroba jest trudna do zdiagnozowania). Klasycznie kojarzono ją z kobietami po 40.–50. roku życia, które rodziły, jednak dzięki rozwojowi obrazowania coraz częściej rozpoznaje się ją także u młodszych kobiet. U kobiet z endometriozą adenomioza występuje istotnie częściej.

Jak rozpoznaje się adenomiozę

Dawniej pewne rozpoznanie było możliwe wyłącznie po badaniu histopatologicznym macicy usuniętej podczas histerektomii. Dziś podstawą jest obrazowanie:

• USG przezpochwowe (TVUS) — badanie pierwszego wyboru. Charakterystyczne cechy to kulista macica, torbielki w mięśniówce, asymetria ścian oraz nieregularna, pogrubiała strefa łącząca. Czułość sięga ~84%.
• Rezonans magnetyczny (MRI) — dokładniejszy w ocenie zaawansowania; za adenomiozą przemawia pogrubienie strefy łączącej (junctional zone) powyżej 12 mm lub różnica pomiarów przekraczająca 5 mm. Swoistość ok. 89%.

Rozpoznanie na podstawie obrazowania jest dziś standardem — nie trzeba czekać do operacji, by wdrożyć leczenie objawowe.

Leczenie adenomiozy

Poza usunięciem macicy nie ma metody „kasującej” adenomiozę, dlatego leczenie jest przede wszystkim objawowe i dobierane do nasilenia dolegliwości oraz planów rozrodczych. O wyborze terapii decyduje lekarz.

1. Leczenie zachowawcze (pierwsza linia)

• Wkładka wewnątrzmaciczna z lewonorgestrelem (LNG-IUS, „Mirena”) — bardzo skutecznie zmniejsza krwawienia, ból i objętość macicy; często opcja pierwszego wyboru.
• Dienogest (progestagen), dwuskładnikowa antykoncepcja hormonalna i inne progestageny — regulują krwawienia i łagodzą ból.
• Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) — na ból i zmniejszenie krwawienia.
• Analogi GnRH — silnie hamują estrogeny; stosowane krótkoterminowo lub przed zabiegiem.

2. Leczenie zabiegowe oszczędzające macicę

• Embolizacja tętnic macicznych (UAE) — małoinwazyjne zmniejszenie ukrwienia zmian.
• Ablacja endometrium oraz adenomiomektomia (usunięcie ogniska z zachowaniem macicy) — rozważane m.in. u kobiet pragnących zachować płodność; adenomiomektomia wiąże się z nieco podwyższonym ryzykiem pęknięcia macicy w kolejnej ciąży.

3. Histerektomia

Usunięcie macicy jest jedyną metodą trwałego wyleczenia adenomiozy. Zarezerwowane jest dla kobiet z nasilonymi objawami, które zakończyły plany rozrodcze i u których leczenie zachowawcze zawiodło.

Adenomioza a płodność i ciąża

Adenomioza bywa powiązana z trudnościami w zajściu w ciążę oraz z wyższym ryzykiem niektórych powikłań położniczych. U młodszych kobiet, które nie rodziły, może obniżać potencjał rozrodczy. Postępowanie u kobiet planujących ciążę jest indywidualne — łączy leczenie objawów z ochroną płodności i wymaga opieki specjalistycznej. Ponieważ choroba jest estrogenozależna, jej objawy zwykle ustępują po menopauzie.

Kiedy zgłosić się do lekarza

• gdy miesiączki są wyjątkowo obfite (konieczność częstej zmiany zabezpieczeń, skrzepy) lub coraz bardziej bolesne,
• gdy pojawia się przewlekły ból miednicy lub ból przy współżyciu,
• gdy występują objawy niedokrwistości (osłabienie, bladość, duszność wysiłkowa) z powodu obfitych krwawień,
• przy trudnościach z zajściem w ciążę współistniejących z bolesnymi, obfitymi miesiączkami.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się adenomioza od endometriozy?

W adenomiozie tkanka endometrialna znajduje się w ścianie macicy (mięśniówce), a w endometriozie — poza macicą. Objawem wiodącym adenomiozy są zwykle obfite, bolesne krwawienia i powiększona macica. Obie choroby mogą jednak współwystępować.

Czy adenomiozę można wyleczyć bez operacji?

Nie ma leku trwale usuwającego adenomiozę poza histerektomią, ale leczenie zachowawcze (np. wkładka z lewonorgestrelem, dienogest, antykoncepcja, NLPZ) skutecznie kontroluje ból i krwawienia. U wielu kobiet pozwala to uniknąć operacji.

Jak rozpoznaje się adenomiozę?

Podstawą jest obrazowanie: USG przezpochwowe (badanie pierwszego wyboru) oraz rezonans magnetyczny, w którym za adenomiozą przemawia pogrubienie strefy łączącej macicy powyżej 12 mm. Dawniej pewne rozpoznanie stawiano dopiero po usunięciu macicy.

Czy z adenomiozą można zajść w ciążę?

Tak, choć adenomioza bywa powiązana z trudnościami z zajściem w ciążę i wyższym ryzykiem niektórych powikłań. Postępowanie u kobiet planujących ciążę jest indywidualne i wymaga opieki specjalistycznej.

Patrz też: endometrioza, zaburzenia miesiączkowania, cykl miesiączkowy, estrogen, progesteron, menopauza.