Trądzik — pospolity, hormonalny, różowaty: leczenie 2026 (izotretynoina, antykoncepcja, doxa)

Trądzik (acne) to przewlekła choroba zapalna mieszków włosowo-łojowych dotykająca ~85% populacji w wieku 12-24 lat i 12% kobiet po 25 r.ż. Wyróżniamy 3 podstawowe formy: trądzik pospolity (acne vulgaris), trądzik hormonalny / dorosły kobiet (acne adult female), trądzik różowaty (rosacea — odmienne podłoże, ale często mylone).

Patogeneza — 4 mechanizmy

1. Nadprodukcja łoju stymulowana przez androgeny (testosteron, DHT, DHEA-S).
2. Zaburzenia rogowacenia ujścia mieszków (hiperkeratoza retencyjna) → zaczopowanie → zaskórniki.
3. Kolonizacja Cutibacterium acnes (dawniej Propionibacterium) → enzymy lipazowe → wolne kwasy tłuszczowe + cytokiny prozapalne.
4. Zapalenie mediowane IL-1, IL-8, TNF-α → grudki, krosty, ropnie.

3 podstawowe formy

Trądzik pospolity (acne vulgaris)

• Najczęstszy. Wiek dojrzewania (12-18 r.ż.), 85% nastolatków.
• Lokalizacja: twarz (czoło, nos, policzki — T-zone), plecy, klatka piersiowa.
• Zmiany: zaskórniki otwarte (czarne) i zamknięte (białe), grudki, krosty, w cięższych formach guzki i torbiele.
• Klasyfikacja Pillsbury / GLEA (Global Acne Severity):
  • Stopień 0 — bez zmian czynnych
  • Stopień 1 (łagodny) — < 20 zmian zapalnych
  • Stopień 2 (umiarkowany) — 20-50 zmian zapalnych
  • Stopień 3 (ciężki) — > 50 zmian + guzki i torbiele
  • Stopień 4 (bardzo ciężki) — acne conglobata, fulminans

Trądzik hormonalny / dorosły kobiet

• Dotyczy kobiet ≥ 25 r.ż. (~12-15%).
• Lokalizacja: dolna twarz (broda, szczęka, szyja).
• Zmiany: głębokie grudki / torbiele, cykliczne nasilenie 7-10 dni przed miesiączką.
• Patomechanizm: insulinooporność + zwiększona aktywność 5α-reduktazy → wyższe DHT lokalnie.
• Często współistnieje z PCOS, insulinoopornością.
• Diagnostyka: poziomy androgenów (testosteron, DHEA-S, SHBG), USG jajników, glukoza+insulina na czczo.

Trądzik różowaty (rosacea)

• Wiek 30-50 lat, kobiety:mężczyźni 3:1.
• Lokalizacja: nos, policzki, broda — centrofacial.
• 4 podtypy (NRS 2002):
  • Rumieniowo-teleangiektatyczny (ETR) — rumień + naczyniaki
  • Grudkowo-krostkowy (PPR) — grudki + krostki + rumień
  • Phymatous — zgrubienie skóry (rhinophyma)
  • Ocular — łzawienie + zapalenie powiek (50% pacjentów)
• Wyzwalacze: stres, alkohol (zwłaszcza wino), gorące napoje, ostre potrawy, UV, kosmetyki drażniące.
• NIE zaskórniki (główna różnica vs trądzik pospolity).

Leczenie trądziku pospolitego — algorytm krokowy

Stopień 1-2 (łagodny-umiarkowany)

• Miejscowo:
  • Adapalen 0,1-0,3% (Differin) — retinoid pierwszego wyboru, na zaskórniki + zapalenie
  • Tretinoina 0,025-0,1% — silniejsza, więcej podrażnień
  • Nadtlenek benzoilu 2,5-5% (BPO) — antybakteryjny, na C. acnes
  • Kwas azelainowy 15-20% — antybakteryjny + antyzapalny + rozjaśniający przebarwienia
  • Klindamycyna 1% miejscowa (zawsze w połączeniu z BPO — antybiotykooporność!)
• Schemat: ranek BPO 5%, wieczór adapalen / kwas azelainowy.

Stopień 2-3 (umiarkowany-ciężki)

• Doustnie + miejscowo:
  • Doxycyklina 100 mg 1-2× dz. × 3-4 mc
  • Limecyklina 408 mg 1× dz.
  • Erytromycyna (gdy ciąża / ZK na tetracyklinę)
• Antykoncepcja hormonalna z drospirenonem (DRSP-EE) lub octanem cyproteronu (CPA) — u kobiet z trądzikiem hormonalnym, PCOS.
• Spironolakton 50-200 mg/dz. (off-label) — u kobiet, działanie antyandrogenne.

Stopień 3-4 (ciężki / oporny)

• Izotretynoina doustnie (Aknenormin, Roaccutane, Curacné):
  • Dawka 0,5-1,0 mg/kg/dz., kumulatywna 120-150 mg/kg.
  • Kuracja 4-9 mc (zwykle 6 mc).
  • Bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży — teratogen (anomalia OUN, serca, twarzy). Wymaga 2 antykoncepcji + miesięcznych testów ciążowych (PPP — Pregnancy Prevention Programme).
  • Działania niepożądane: suchość warg/oczu (100%), bóle stawów/mięśni, podwyższone transaminazy, zwiększenie cholesterolu/TG, depresja (kontrowersyjne — meta-analizy 2017+ nie potwierdzają związku, ale monitorowanie zalecane).

Leczenie trądziku różowatego

• Unikanie wyzwalaczy (alkohol, ostre potrawy, UV, stres).
• Miejscowo:
  • Metronidazol 0,75-1% (Rozex, Rozalin) — pierwsza linia w PPR
  • Ivermektyna 1% (Soolantra) — przeciwko Demodex folliculorum
  • Kwas azelainowy 15%
  • Brimonidina 0,33% — rumień przejściowy (ETR)
• Doustnie: doxycyklina 40 mg (subantybakteryjne dawkowanie modulujące zapalenie).
• Laser KTP / IPL — teleangiektazje, rumień.
• Rhinophyma (postać phymatous) — chirurgicznie, laser CO2.

Dieta a trądzik — co działa wg evidence

• Niski indeks glikemiczny (low GI) — meta-analizy potwierdzają redukcję trądziku po 10-12 tyg. diety low-GI. Patrz indeks glikemiczny.
• Mleko (zwłaszcza odtłuszczone) — związane z większą ciężkością trądziku u nastolatków (RR ~1,2-1,3). Mechanizm: IGF-1 i androgeny w mleku stymulują sebum. Próba eliminacji 8-12 tyg.
• Czekolada — niektóre RCT wskazują zaostrzenia po dużych dawkach kakao, ale wpływ niewielki. Bardziej cukier + tłuszcz nasycony.
• Cynk doustny — niskie poziomy częstsze u pacjentów z trądzikiem. Suplementacja 30 mg/dz. (siarczan/glukonian) — niewielki efekt, ale tanie i bezpieczne.
• Omega-3 + GLA — niewielka redukcja zapalenia. Dawka EPA+DHA 1-2 g/dz.
• Witamina D — niedobory częste u pacjentów z trądzikiem, korekta korzystna. Patrz witamina D.

Kosmetyka — co stosować

• Mycie 2× dz. delikatnym żelem (pH 5-6), bez SLS i alkoholu.
• Nawilżanie kremem non-comedogenic (nie zapychającym) — ceramidy, niacynamid, kwas hialuronowy.
• Filtr SPF 50+ codziennie — fluidowe, lekkie (Eucerin Sun Oil-Control, La Roche-Posay Anthelios).
• NIE: maski tlenkowe, peelingi mechaniczne (uszkadzają barierę), oliwa kokosowa (komedogenna).
• Niacynamid 5% / 10% — redukcja sebum + przebarwień.
• Witamina C (kwas askorbinowy 10-15%) — przebarwienia pozapalne.

Powikłania

• Przebarwienia pozapalne (PIH) — kwas azelainowy, hydrochinon (Rx), pikłady chemiczne.
• Blizny atroficzne (icepick, boxcar, rolling) — laser frakcyjny CO2, micro-needling z PRP, kwas hialuronowy iniekcje.
• Blizny przerostowe / keloid — kortykosteroid intralezjonalny, krioterapia, laser.
• Trauma psychiczna — wsparcie psychologiczne; trądzik koreluje z depresją i obniżoną jakością życia (DLQI).

Kiedy do dermatologa

• Trądzik stopnia 3-4 (ciężki, guzki, torbiele, ślady, brak efektu po 3-4 mc leczenia OTC).
• Trądzik dorosły kobiet — diagnostyka PCOS, insulinooporności.
• Trądzik różowaty — diagnoza i wybór terapii.
• Podejrzenie acne fulminans (gorączka + zmiany martwicze) — pilna konsultacja.
• Działania niepożądane izotretynoiny.

Źródła

1. Zaenglein AL et al. Guidelines of care for the management of acne vulgaris. J Am Acad Dermatol. 2016;74(5):945-973.e33.
2. Asai Y et al. Canadian Clinical Practice Guidelines for Rosacea. J Cutan Med Surg. 2016;20(5):432-445.
3. Polskie Towarzystwo Dermatologiczne. Rekomendacje leczenia trądziku 2024.
4. Wojcik A et al. Acne vulgaris and acne adult female: pathogenesis and current treatments. Postepy Dermatol Alergol. 2024;41(1):1-12.