ALT (AlAT, aminotransferaza alaninowa) to enzym znajdujący się głównie w hepatocytach (komórkach wątroby). Gdy hepatocyt jest uszkodzony — z dowolnej przyczyny — ALT przechodzi do krwi, podnosząc jej stężenie. Dlatego ALT jest najczulszym i najbardziej swoistym markerem uszkodzenia wątroby. Norma to < 33 U/l u mężczyzn i < 25 U/l u kobiet wg AASLD 2017 (nowe progi; starsze laboratoria podają wyższe wartości, do 40-50 U/l).
Czym jest ALT i co znaczy
ALT katalizuje przemianę alaniny w pirogronian — kluczowy krok w syntezie glukozy w wątrobie. Najwyższe stężenia w hepatocytach (~3000× wyższe niż w surowicy), niewielkie ilości w nerkach, sercu i mięśniach. ALT jest najczulszym markerem uszkodzenia wątroby — bardziej swoistym niż AST, GGTP czy ALP.
Normy (nowe progi AASLD 2017)
| Płeć | Norma „tradycyjna” | Próg AASLD 2017 |
|---|---|---|
| Mężczyźni | < 40-45 U/l | < 33 U/l |
| Kobiety | < 30-35 U/l | < 25 U/l |
AASLD obniżyła progi w 2017 r. po badaniach pokazujących, że „wysoka norma” (35-45 U/l) wiązała się z istotnym ryzykiem MASLD i wczesnego włóknienia. Wiele polskich laboratoriów nadal podaje starsze, wyższe normy — patrz na własną wartość względem progu AASLD.
Klasyfikacja podwyższenia
- łagodne podwyższenie: 1-3× ULN (33-100 U/l M)
- umiarkowane: 3-10× ULN (100-330)
- znaczne: 10-25× ULN
- bardzo wysokie: > 25× ULN (zazwyczaj ostre uszkodzenia — zatrucia, niedokrwienie, wirusowe zapalenie ostre)
Najczęstsze przyczyny podwyższonej ALT
Częste (skrining)
- MASLD/NAFLD — najczęstsza przyczyna w populacji ogólnej (~30% dorosłych ma stłuszczenie, ~10% ma ALT > norm)
- Alkoholowa choroba wątroby — stosunek AST/ALT > 1 sugeruje alkohol
- Leki hepatotoksyczne — paracetamol >4 g/d, statyny (rzadko, < 1%), antybiotyki, NLPZ, izoniazyd, metotreksat
- Otyłość, IO, DM2 — kontekst metaboliczny
Mniej częste
- wirusowe zapalenia wątroby (HCV, HBV — wszyscy z podwyższoną ALT powinni mieć badanie HBsAg + anty-HCV)
- autoimmunologiczne zapalenia wątroby (anty-ANA, anty-SMA, anty-LKM1)
- hemochromatoza (ferrytyna ↑, TSAT ↑)
- choroba Wilsona (głównie u młodych, ceruloplazmina ↓)
- niedobór α1-antytrypsyny
- celiakia (ALT poprawia się po wprowadzeniu diety bezglutenowej)
- choroby tarczycy (nadczynność i niedoczynność)
- choroby mięśniowe (ALT też w mięśniach — sprawdź CK)
Algorytm diagnostyczny dla podwyższonej ALT
- Sprawdź kontekst: alkohol, leki, otyłość, BMI, talia, cukrzyca, lipidogram
- Powtórz po 4-8 tyg: przejściowe podwyższenia są częste (świeży trening, sok grejpfrutowy, ostre wirusowe zakażenia)
- Podstawowy panel hepatologiczny: AST, GGTP, ALP, bilirubina, INR, albumina, płytki krwi
- Skrining wirusowy: HBsAg, anty-HCV (każdy z trwale podwyższoną ALT)
- USG jamy brzusznej — ocena stłuszczenia, gabarytów wątroby, dróg żółciowych
- Kalkulator FLI — patrz FLI
- Specjalistyczne — jeśli nadal nieznana przyczyna: ferrytyna, ceruloplazmina, ANA/SMA/AMA, anty-tTG, TSH
Czy „lekko podwyższone” jest niegroźne?
Tradycyjnie ALT 35-45 U/l uznawano za „norma kobiecej fizjologii”. Współczesne dane (Prati Ann Intern Med 2002, Lazo Hepatology 2017): nawet „wysoka norma” (25-35 U/l u kobiet, 33-45 u mężczyzn) wiąże się z ~2× wyższym ryzykiem włóknienia w 5-letniej obserwacji.
Wniosek: jeśli ALT jest stale w górnym przedziale „starej” normy + masz czynniki metaboliczne — to NIE jest neutralne. Wdrożenie lifestyle obniża ALT u 60-70% osób.
Co obniża ALT
- Utrata masy ciała 5-10% — najsilniejszy spadek ALT
- Dieta z ograniczeniem cukrów prostych i fruktozy
- Ruch ≥150 min/tydz
- Wstrzymanie/ograniczenie alkoholu
- Statyny — zwykle obniżają ALT u pacjentów z MASLD
- GLP-1 (semaglutyd, tirzepatyd) — silne obniżenie
- Witamina E 800 IU/d (off-label w MASH bez cukrzycy)
FAQ
Mam ALT 50 U/l (kobieta), czy mam chorą wątrobę?
Powyżej progu AASLD 2017 (25 U/l) i powyżej „starej” normy (35 U/l) — wymaga diagnostyki: powtórzenie wyniku, panel hepatologiczny, USG, ewentualnie FLI. Najczęstsza przyczyna w PL to MASLD.
Czy intensywny trening podnosi ALT?
Tak — krótkoterminowo. ALT z mięśni może wzrastać 2-3× przez 24-72 h po intensywnym treningu (zwłaszcza nieprzyzwyczajonych). Powtórz badanie po 7-14 dniach odpoczynku.
Czy statyny zawsze podnoszą ALT?
Nie — w MASLD często ALT spada. Wzrost ALT > 3× ULN przy statynie zdarza się u ~0,5-1% pacjentów; w większości przypadków odwracalny po zmianie dawki/statyny.
Źródła
- Kwo PY i wsp. ACG Clinical Guideline: Evaluation of Abnormal Liver Chemistries. Am J Gastroenterol 2017;112:18-35.
- Prati D i wsp. Updated definitions of healthy ranges for serum alanine aminotransferase levels. Ann Intern Med 2002;137:1-10.
- Lazo M i wsp. Liver enzymes and risk of NAFLD. Hepatology 2017;65:65-72.
