GGTP (gamma-glutamylotransferaza) to enzym znajdujący się głównie w nabłonku dróg żółciowych wątroby, ale też w nerkach, trzustce, jelitach. Jest najczulszym markerem laboratoryjnym spożycia alkoholu i zastoju żółci (cholestazy). Wartość wskaźnikowa w kalkulatorze FLI stłuszczenia wątroby. Norma to < 55 U/l u mężczyzn i < 38 U/l u kobiet.
Czym jest GGTP
GGTP katalizuje przeniesienie reszty γ-glutamylowej między peptydami — kluczowy w metabolizmie glutationu (antyoksydant) i w detoksykacji. Najwyższe stężenia w nabłonku dróg żółciowych — uszkodzenie tych komórek (cholestaza, leki, alkohol) podnosi GGTP w surowicy.
Normy
| Płeć | Norma |
|---|---|
| Mężczyźni | < 55 U/l |
| Kobiety | < 38 U/l |
| Dzieci (1-12 lat) | < 18 U/l |
Normy mogą się różnić w zależności od laboratorium — patrz na własną wartość referencyjną.
Przyczyny podwyższonej GGTP
Najczęstsze
- Spożycie alkoholu — najczęstsza przyczyna. GGTP wzrasta po nawet umiarkowanym spożyciu (3+ jednostki/dzień przez 4-6 tyg). Spada po 4-6 tyg abstynencji.
- MASLD/NAFLD — podwyższona u 30-50% pacjentów
- Leki — fenytoina, karbamazepina, fenobarbital, warfaryna, statyny (rzadko), niektóre antybiotyki, OTC (paracetamol)
- Otyłość, cukrzyca, IO — zespół metaboliczny
Cholestaza (zastój żółci)
- kamica dróg żółciowych
- nowotwory dróg żółciowych, trzustki, głowy trzustki
- pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC)
- pierwotne zapalenie żółciowe (PBC)
Mniej częste
- zawał serca, niewydolność serca
- cukrzyca, hipertyreoza
- nowotwory płuc, prostaty, piersi
- palenie tytoniu (lekki wzrost)
GGTP a alkohol
GGTP jest jednym z trzech klasycznych biomarkerów spożycia alkoholu (obok MCV i AST/ALT > 2). Czułość: 50-70% przy > 60 g/d (8 jednostek alkoholu) przez kilka tygodni. Spada po abstynencji o 50% w 2 tyg, pełna normalizacja w 4-6 tyg.
Nowsze, czulsze markery: fosfatydyloetanol (PEth) we krwi, EtG/EtS w moczu — wykrywają alkohol nawet po pojedynczym epizodzie.
GGTP a ryzyko CV i ogólne
Meta-analiza Kunutsor (Int J Epidemiol 2014, > 2 mln osób): podwyższona GGTP wiąże się z 2-3× wyższym ryzykiem śmiertelności ogólnej, CV i nowotworowej — niezależnie od spożycia alkoholu i MASLD. Mechanizmem prawdopodobnie stres oksydacyjny i ogólnoustrojowe zapalenie.
Wniosek: GGTP > 60 U/l (M) lub > 40 (K), nawet u abstynenta, warto traktować jak czerwoną flagę — wymaga diagnostyki.
Co obniża GGTP
- wstrzymanie alkoholu (najsilniejszy efekt; -50% w 2 tyg)
- utrata masy ciała 5-10%
- dieta śródziemnomorska / DASH
- ruch ≥150 min/tydz
- poprawa cukrzycy i kontroli glikemii
- odstawienie leków hepatotoksycznych (jeśli klinicznie wskazane, po konsultacji)
Algorytm dla izolowanego wzrostu GGTP
- Wywiad alkoholowy (AUDIT, AUDIT-C)
- Sprawdź ALP — jeśli też podwyższone → cholestaza
- Sprawdź bilirubinę bezpośrednią + USG dróg żółciowych
- Jeśli ALP w normie i ALT/AST w normie → MASLD, leki, alkohol, palenie
- Sprawdź FLI + USG jamy brzusznej
- Powtórz po 4-6 tyg abstynencji od alkoholu i lifestyle
FAQ
Mam GGTP 80 U/l (mężczyzna), nie piję alkoholu — co dalej?
Sprawdź USG jamy brzusznej (drogi żółciowe + stłuszczenie), ALP, bilirubinę, FLI. Najczęstsza pozaalkoholowa przyczyna to MASLD. Rozważ konsultację gastroenterologa.
Czy aspiryna podnosi GGTP?
Może nieznacznie u przewlekłych użytkowników (zwłaszcza w dużych dawkach). Klinicznie marginalne.
Czy normalna GGTP wyklucza MASLD?
Nie. ~50% pacjentów z MASLD ma normalną GGTP. Diagnostyka opiera się na obrazowaniu + FLI.
Źródła
- Whitfield JB. Gamma glutamyl transferase. Crit Rev Clin Lab Sci 2001;38:263-355.
- Kunutsor SK. Gamma-glutamyltransferase and risk of cardiovascular and all-cause mortality — systematic review and meta-analysis. Int J Epidemiol 2014;43:1781-91.
- Kwo PY i wsp. ACG Clinical Guideline: Evaluation of Abnormal Liver Chemistries. Am J Gastroenterol 2017;112:18-35.
