ALP - definicja i biochemia
ALP (alkaline phosphatase, fosfataza zasadowa) to grupa enzymów (EC 3.1.3.1) hydrolizujących monoestry fosforanowe w środowisku alkalicznym (optymalne pH 9,8-10,4). U człowieka występuje w 4 głównych formach izoenzymowych - różniących się genem kodującym, miejscem ekspresji i nieznacznymi różnicami funkcji.
4 izoenzymy ALP
- ALP wątrobowo-kostno-nerkowa (TNALP) - gen ALPL, najliczniejsza, ekspresja w wątrobie, kościach, nerkach, fibroblastach. ~80-90% całkowitej aktywności w surowicy u dorosłych pochodzi z wątroby i kości w stosunku ~1:1.
- ALP jelitowa (IALP) - gen ALPI, sekrecja z błony szczoteczkowej enterocytów do światła jelita. ~5-15% aktywności w surowicy u osób z grupy krwi B/O sekretorów; mniej u nie-sekretorów. Wzrost po tłustym posiłku.
- ALP łożyskowa (PLAP) - gen ALPP, ekspresja syncytiotrofoblastu od ~20. tygodnia ciąży. W III trymestrze ALP rośnie 2-3× względem wartości przed-ciążowych - to fizjologia, nie patologia.
- ALP zarodkowa (germ cell ALP) - gen ALPP2, marker niektórych nowotworów (seminoma jąder, dysgerminoma jajnika).
Norma ALP - różnice wg wieku, płci, ciąży
| Grupa | Norma ALP (U/l) |
|---|---|
| Dorośli mężczyźni | 40-129 |
| Dorosłe kobiety | 35-104 |
| Dzieci 1-12 lat | 150-500 |
| Nastolatki 13-17 lat | do 800 (skok wzrostu, aktywność osteoblastów) |
| Ciąża III trymestr | do 300 (PLAP) |
| Osoby >65 lat | 40-150 (lekki wzrost związany z wiekiem) |
UWAGA: normy są referencyjne, zawsze interpretuj z laboratorium wykonującym badanie. Wartości u dzieci i nastolatków są fizjologicznie wysokie z powodu intensywnej osteogenezy - nie traktuj ich jak patologii.
Podwyższona ALP - kości czy wątroba?
To kluczowe pytanie kliniczne. GGTP (gamma-glutamylotransferaza) to najlepszy dyskryminator:
- ALP ↑ + GGTP ↑ → przyczyna wątrobowa (cholestaza, choroby dróg żółciowych, polekowe uszkodzenie, naciek metastatyczny, marskość)
- ALP ↑ + GGTP normalna → przyczyna kostna (choroba Pageta, osteomalacja, gojące się złamania, przerzuty osteoblastyczne, krzywica, hiperparatyreoza)
- ALP ↑ + GGTP ↑ + bilirubina ↑ → cholestaza klinicznie istotna (PSC, PBC, kamica przewodowa, rak głowy trzustki)
Przyczyny wzrostu ALP - wątrobowe
- Cholestaza pozawątrobowa - kamica przewodu żółciowego wspólnego, rak głowy trzustki, zwężenie pooperacyjne. ALP 2-10× normy + GGTP ↑↑ + bilirubina ↑.
- Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC) - ALP 2-4× normy, charakterystyczne u młodych mężczyzn z IBD.
- Pierwotna marskość żółciowa wątroby (PBC, MASLD-2 nazewnictwo: PBC) - autoimmunologiczna, kobiety 40-60 lat, anti-mitochondrial antibody (AMA) +, ALP wybitnie ↑.
- Polekowe uszkodzenie wątroby (DILI) - amoksycylina z klawulanianem, sulfametoksazol, anaboliki, ACE-i, statyny (rzadko cholestatyczne), erytromycyna.
- Naciek metastatyczny wątroby - rak piersi, jelita grubego, płuc; ALP może wzrosnąć przed bilirubiną.
- Granuloma wątroby - sarkoidoza, gruźlica, infekcje grzybicze.
Przyczyny wzrostu ALP - kostne
- Choroba Pageta kości - przebudowa kości z dominacją osteoklastów, ALP może wzrosnąć 5-20× normy bez GGTP. Częstsza u >60. r.ż.
- Osteomalacja / krzywica - niedobór witaminy D, defekt mineralizacji, ALP ↑, fosforany ↓, wapń może być prawidłowy lub niski. Zobacz witamina D i kalkulator dawek.
- Hiperparatyreoza pierwotna - PTH ↑, Ca ↑, ALP ↑ (efekt resorpcji kości).
- Przerzuty osteoblastyczne - rak gruczołu krokowego, sutka. ALP ↑ + PSA ↑ (mężczyźni).
- Gojące się złamanie - fizjologiczny wzrost 3-6 tygodni po urazie.
- Mięsak kości (osteosarcoma) - u młodych, ALP wybitnie ↑.
Inne przyczyny wzrostu ALP
- Ciąża III trymestr - fizjologia (PLAP), ALP do ~300 U/l. Wraca do normy 3-6 tygodni po porodzie.
- Dzieci i nastolatki - osteoblasty aktywne, normy 150-800 U/l (skok pubertalny).
- Choroba zapalna jelit (CD/UC) - ALP umiarkowanie ↑, towarzyszy PSC w ~5% przypadków UC.
- Niewydolność nerek przewlekła - wtórna hiperparatyreoza → osteodystrofia nerkowa → ALP ↑.
- Niedoczynność tarczycy - rzadko, łagodne ↑. Zobacz TSH.
Niski ALP (rare)
Niska aktywność ALP w surowicy zdarza się rzadko, ale klinicznie ważna:
- Hipofosfatazja (HPP) - choroba genetyczna (mutacje ALPL), wrodzony niedobór TNALP. ALP <30 U/l, fosforany ↑, deformacje kości.
- Niedożywienie ciężkie - niedobór cynku, magnezu, białka.
- Choroba Wilsona - toksyczne nagromadzenie miedzi, ALP może być niskie pomimo aktywnej hepatitis.
- Niedoczynność tarczycy ciężka - paradoksalnie niskie ALP możliwe (zazwyczaj jest jednak ↑).
- Polekowo - bisfosfoniany (denosumab nie obniża).
ALP a NAFLD/MASLD
W stłuszczeniu wątroby ALP zwykle nie rośnie (lub rośnie minimalnie). Dominują transaminazy ALT i AST (zobacz ALT i AST) oraz GGTP. Wzrost ALP w kontekście NAFLD sugeruje:
- Współistniejący PBC lub PSC (overlap syndrome)
- Zaawansowane włóknienie/marskość z cholestazą
- Polekowe uszkodzenie wątroby (np. statyny, ezetimib - rzadko)
- Lub przyczynę pozaszporodową (kostną)
Standardowy panel „prób wątrobowych” obejmuje ALP - zobacz pełen przewodnik po próbach wątrobowych.
FAQ
Co oznacza ALP 200 U/l u zdrowego dorosłego?
Wartość ~2× normy. Pierwsza myśl: czy to wątroba czy kość? Zlec GGTP i bilirubinę. Jeśli GGTP normalna i bilirubina normalna - najprawdopodobniej źródło kostne. U młodych dorosłych może to być fizjologiczny wzrost po intensywnej aktywności (gojące się mikrouszkodzenia kości) lub niedobór witaminy D. U starszych - choroba Pageta (potwierdź USG/RTG).
ALP w ciąży - kiedy się martwić?
W III trymestrze ALP fizjologicznie rośnie do ~300 U/l z powodu PLAP (łożysko). To NIE patologia. Powodem do diagnostyki jest ALP >500 U/l, świąd skóry (cholestaza ciążowa), nudności III trymestru z wzrostem transaminaz, lub współistniejący wzrost bilirubiny - wtedy oznacz kwasy żółciowe i konsultuj z hepatologiem.
Czy dieta wpływa na ALP?
Po tłustym posiłku ALP w surowicy może wzrosnąć o 10-20% z powodu sekrecji ALP jelitowej. Dlatego oznaczenie ALP wykonuje się na czczo (8-12 godzin bez jedzenia). Nie ma żadnych pokarmów, które trwale podnoszą lub obniżają ALP.
Czy aktywność fizyczna podnosi ALP?
Tak - intensywny trening siłowy lub bieg długodystansowy mogą podnieść ALP o 10-30% przez tygodnie z powodu mikrouszkodzeń kostnych i wzmożonej aktywności osteoblastów. To fizjologiczne. Jeśli planujesz badanie - odpocznij 2-3 dni przed pobraniem krwi.
Kiedy iść z wynikiem do lekarza?
Skontaktuj się z lekarzem, jeśli ALP przekracza górną granicę normy o:
- 2× i więcej z towarzyszącym wzrostem GGTP lub bilirubiny (podejrzenie cholestazy)
- 3× i więcej bez objawów (wymaga diagnostyki różnicowej)
- 5× i więcej zawsze (Paget kości, PBC, naciek metastatyczny - pilna konsultacja)
- U młodych mężczyzn z chorobą zapalną jelit - niski próg podejrzenia PSC
- U kobiet 40-60 lat z świądem skóry - niski próg podejrzenia PBC (zlec AMA)
Źródła
- EASL Clinical Practice Guidelines: Management of cholestatic liver diseases. J Hepatol. 2017;67(1):145-172.
- Lowe D, John S. Alkaline Phosphatase. StatPearls. 2024 update.
- Tinè F, et al. Management of biliary stricture in primary sclerosing cholangitis. Gut. 2021;70(8):1546-1557.
- Singh S, Talwalkar JA. Primary sclerosing cholangitis: diagnosis, prognosis, and management. Clin Gastroenterol Hepatol. 2013;11(8):898-907.
