Czym jest LDL
LDL (low-density lipoprotein, lipoproteina o niskiej gęstości) to jedna z głównych frakcji lipoprotein transportujących cholesterol we krwi. Każda cząsteczka LDL zawiera w środku ~1500 cząsteczek cholesterolu + trójglicerydy + fosfolipidy, otoczone białkiem apolipoproteiną B-100 (apoB).
Funkcja fizjologiczna: dostarczanie cholesterolu z wątroby do tkanek obwodowych potrzebujących go do budowy błon komórkowych, hormonów i innych funkcji.
Dlaczego „zły cholesterol”
LDL nazywa się „złym cholesterolem” bo jego nadmiar w krwi prowadzi do miażdżycy. Mechanizm:
- Cząsteczki LDL przenikają przez śródbłonek tętnic do warstwy podśródbłonkowej.
- Zostają tam utlenione (oxLDL).
- Utleniony LDL pobudza makrofagi, które „zjadają” go zmieniając się w komórki piankowate.
- Komórki piankowate kumulują się = blaszka miażdżycowa.
- Blaszka rośnie, zwęża tętnicę → niedokrwienie / pęknięcie blaszki → zawał, udar.
Każdy wzrost LDL o 40 mg/dl powyżej 70 mg/dl zwiększa ryzyko incydentów CV o 22% (CTT meta-analiza, >170 000 osób).
Normy LDL wg ESC 2024
| Kategoria ryzyka CV | Cel LDL |
|---|---|
| Niskie (SCORE2 <2,5%) | <115 mg/dl (<3,0 mmol/l) |
| Umiarkowane (2,5-7,5%) | <100 mg/dl (<2,6 mmol/l) |
| Wysokie (7,5-10%) | <70 mg/dl (<1,8 mmol/l) |
| Bardzo wysokie (po zawale, cukrzyca z powikłaniami) | <55 mg/dl (<1,4 mmol/l) + redukcja ≥50% |
| Ekstremalne (2+ zdarzeń CV w 2 lata) | <40 mg/dl (<1,0 mmol/l) |
Patrz: Cholesterol — pełen przewodnik z normami całego lipidogramu.
Badanie LDL
LDL jest częścią standardowego lipidogramu. Można go zmierzyć:
- Bezpośrednio (direct LDL assay) — laboratoria nowoczesne
- Pośrednio z formuły Friedewalda: LDL = Total − HDL − (TG/5), pod warunkiem że TG <400 mg/dl
Przy TG >400 mg/dl Friedewald zawodzi — laboratorium używa formuły Martina-Hopkinsa lub bezpośredniego pomiaru.
Wymagania przygotowania: 12-14h fasting (choć ESC 2024 dopuszcza nie-fasting). Cena prywatnie: 15-25 zł, NFZ refunduje w pakiecie lipidogramu.
Podtypy LDL — small dense vs large buoyant
Nie wszystkie cząsteczki LDL są równie szkodliwe. Występują dwa podtypy:
- Pattern A — large buoyant LDL (duże, mniej gęste) — mniej aterogenne
- Pattern B — small dense LDL (małe, gęste) — 3× bardziej aterogenne, łatwiej penetrują śródbłonek i utleniają się
Pattern B typowy przy: insulinooporności, cukrzycy T2, wysokich trójglicerydach, dieta wysokowęglowodanowej. Specjalistyczne badanie NMR (np. LipoProfile) potrafi rozróżnić podtypy, ale nie jest rutynowe w PL.
Jak obniżyć LDL
Patrz: cholesterol pełen przewodnik § Jak obniżyć. W skrócie:
- Statyny — najsilniejszy lek, −30 do −50% LDL
- Ezetymib — −15 do −20% LDL, łączony ze statynami
- Inhibitory PCSK9 (alirokumab, evolokumab) — −50 do −60%, ale drogie (refundacja tylko w FH/wtórnej prewencji)
- Inklisiran — RNAi, 2× rocznie iniekcja, −50% LDL (refundacja ograniczona)
- Bempedoid acid — alternatywa przy nietolerancji statyn, −15 do −25%
- Lifestyle — dieta DASH, błonnik, redukcja masy ciała = −10 do −20%
LDL a wiek i płeć
- Mężczyźni: LDL rośnie ~2 mg/dl rocznie od 20 r.ż., szczyt 50-55 lat
- Kobiety: niższe LDL przed menopauzą (ochronne działanie estrogenu), po menopauzie wzrost LDL o 10-20% w 5 lat
- Dzieci/młodzież z FH: LDL >190 mg/dl od urodzenia — screening rodzinny od 2 r.ż.
FH = familial hypercholesterolemia, rodzinna hipercholesterolemia. Dotyka 1:250 osób w PL, większość nieświadoma diagnozy.
