Alergia pokarmowa to niepożądana, powtarzalna reakcja immunologiczna na białka pokarmowe, w odróżnieniu od nietolerancji (mechanizm enzymatyczny, np. nietolerancja laktozy) i awersji (psychologiczna). Dotyczy ~6-8% dzieci i 2-4% dorosłych.
Klasyfikacja
1. IgE-zależna (natychmiastowa, typ I)
Bezpośrednie wiązanie alergenu z IgE na mastocytach → degranulacja → histamina + tryptaza + leukotrieny. Objawy w minutach do 2 godzin.
2. Non-IgE-zależna (komórkowa, opóźniona)
Mechanizm Th1/Th2-zależny. Objawy w godzinach do dni. Często GI-przeważające. Trudniejsze do zdiagnozowania (brak testu laboratoryjnego). Klinika: FPIES, FPIAP, eozynofilowe zapalenie przełyku (EoE).
3. Mieszana (IgE + non-IgE)
Atopowe zapalenie skóry (AZS) z alergią pokarmową, eozynofilowe zapalenie żołądka-jelit.
8 dominujących alergenów pokarmowych (Big 8)
| Alergen | Komponenty molekularne | Reakcje krzyżowe | Częstość w PL |
|---|---|---|---|
| Mleko krowie (białko) | Kazeina (Bos d 8), β-laktoglobulina (Bos d 5), α-laktalbumina (Bos d 4) | Mleko kozie, owcze (90%) | 2-3% dzieci < 3 r.ż. |
| Jaja | Owomukoid (Gal d 1) – termostabilny, owoalbumina, lizozym | Drób (rzadko) | 1-2% dzieci |
| Orzeszki ziemne (arachidowe) | Ara h 1, 2, 3, 6 (rezerwujące), Ara h 8 (PR-10) | Soja, łubin, brzoza (PR-10) | 0,5-1% (rośnie) |
| Orzechy drzewa | Cor a 1/9/14 (laska), Jug r 1/3 (włoski), Pru du 6 (migdał) | Brzoza (Cor a 1), wzajemne | 0,5-1% |
| Soja | Gly m 5/6, Gly m 4 (PR-10) | Orzeszki ziemne (Ara h homologi), brzoza | 0,3% |
| Pszenica | Tri a 19 (omega-5-gliadyna), Tri a 14 (LTP) | Inne zboża z glutenem | 0,5% |
| Ryby | Parwalbumina (Gad c 1) | Wzajemne (90%) | 0,3-0,5% |
| Skorupiaki | Tropomyozyna (Pen a 1) | Wzajemne, roztocza, karaluchy | 0,2% |
Objawy alergii IgE-zależnej
Skórne (~80%)
- Pokrzywka — patrz pokrzywka
- Obrzęk naczynioruchowy (angioedema) — twarz, usta, język
- Świąd (uogólniony lub miejscowy)
- Zaostrzenie atopowego zapalenia skóry (AZS)
Pokarmowe
- Bóle brzucha, kolki
- Wymioty, mdłości
- Biegunka
- OAS (Oral Allergy Syndrome) — świąd warg, języka, gardła
Oddechowe
- Świszczący oddech, duszność
- Katar, wyciek z nosa
- Łzawienie
Anafilaksja (1-5% reakcji)
- Hipotensja, tachykardia, utrata przytomności
- Obrzęk krtani, duszność
- Wymioty + bóle brzucha + skóra → kombinacja organów = anafilaksja
- EpiPen (adrenalina autostrzykawka) 0,3 mg dorośli / 0,15 mg dzieci 15-30 kg — natychmiast w mięsień uda przedniej. Drugiej dawki w 5-15 min jeśli brak poprawy.
OAS (Oral Allergy Syndrome) — krzyżowa alergia z pyłkami
~50% alergików na pyłki brzozy reaguje na świeże jabłka, gruszki, marchew, brzoskwinie, orzechy laskowe. Mechanizm: krzyżowa reaktywność białek PR-10 (homologia z Bet v 1 brzozy). Objawy: świąd warg/języka/gardła w 5-10 min po świeżym produkcie. Gotowanie/pieczenie często eliminuje OAS (PR-10 termolabilne). Patrz alergeny krzyżowe.
Diagnostyka
- Wywiad — zawsze ten sam pokarm? Czas reakcji? Objawy? Dawka? Wcześniejsze tolerancje?
- sIgE wobec podejrzanych alergenów (ImmunoCAP, klasa 0-6).
- Prick test (skin prick test) — bąbel ≥ 3 mm vs kontrola.
- CRD ImmunoCAP ISAC/ALEX — komponenty molekularne, identyfikacja krzyżowych, rokowanie ciężkich reakcji (np. Ara h 2 → ryzyko anafilaksji).
- DBPCFC (double-blind placebo-controlled food challenge) — gold standard, wykonywany w warunkach szpitalnych pod nadzorem.
NIE rób testów IgG / IgG4 / ALCAT na pokarmy — patrz CS#3 Nietolerancja histaminy.
Leczenie
- Eliminacja alergenu z diety (ścisła w IgE-zależnej z anafilaksją).
- Czytanie etykiet — wszystkie 14 głównych alergenów oznaczone bold w UE.
- EpiPen w torebce zawsze. Edukacja rodziny / szkoły.
- Immunoterapia doustna (OIT) — dla orzeszków (Palforzia, FDA 2020), badania nad innymi.
- Omalizumab (Xolair) – 2024 r. FDA zatwierdzony do redukcji ryzyka ciężkich reakcji w alergii pokarmowej (NIE wyleczenie).
- Tolerancja u dzieci: ~85% przerasta alergię mleka i jajka do 5-7 r.ż., orzeszki / orzechy / ryby / skorupiaki – tylko ~20%.
FAQ
Czy alergia może pojawić się w dorosłym wieku?
Tak. Najczęściej: skorupiaki, ryby, orzechy. Rzadziej mleko / jajka (zwykle dziecięce). Ciężkie postacie (anafilaksja) możliwe.
Czy mogę zaszczepić dziecko alergiczne na jajko?
MMR i grypa zawierają śladowe ilości białka jaja — wg WHO/CDC szczepienie jest bezpieczne nawet przy alergii. Tylko skrajne przypadki (anafilaksja po jajku) — konsultacja alergologa.
Źródła
- Muraro A et al. EAACI Food Allergy and Anaphylaxis Guidelines. Allergy. 2014;69(8):1008-1025.
- NIAID-Sponsored Expert Panel. Guidelines for the diagnosis and management of food allergy in the United States. J Allergy Clin Immunol. 2010;126(6 Suppl):S1-58.
- Polskie Towarzystwo Alergologiczne. Stanowisko: Anafilaksja — postępowanie 2024.
