Alergeny krzyżowe (cross-reactive allergens) to białka o podobnej strukturze trzeciorzędowej, które wiążą tę samą IgE i wywołują reakcje alergiczne mimo pochodzenia z różnych źródeł (rośliny, zwierzęta, pyłki). Klucz: component-resolved diagnostics (CRD) identyfikuje konkretne komponenty i przewiduje ryzyko reakcji.
Główne rodziny białek krzyżowo-reagujących
1. PR-10 (Pathogenesis-Related class 10)
Białka obronne roślin homologiczne do Bet v 1 (główny alergen brzozy). Termolabilne (gotowanie eliminuje). Powodują OAS.
- Bet v 1 → Mal d 1 (jabłko), Pyr c 1 (gruszka), Pru av 1 (czereśnia), Cor a 1 (laska), Api g 1 (seler), Dau c 1 (marchew), Ara h 8 (orzeszki — łagodne)
- ~50% alergików na brzozę ma OAS na powyższe.
- Klinika: świąd warg/języka w 5-10 min po świeżym produkcie. Po gotowaniu/pieczeniu — często tolerancja.
2. Profilina (Bet v 2)
Ubikwitarne białko cytoszkieletu — krzyżowo-reaguje między pyłkami i pokarmami. Klinicznie często asymptomatyczna uczulenie (markery laboratoryjne, brak objawów). Termolabilna.
- Pyłki: brzoza, trawy, oliwa, parietaria
- Pokarmy: melon, banan, ananas, cytrusy, pomidor
3. LTP (Lipid Transfer Proteins)
Termostabilne i odporne na pepsynę → mogą wywoływać ciężkie reakcje systemowe (anafilaksja). Najczęściej w basenie Morza Śródziemnego.
- Pru p 3 (brzoskwinia) — główny LTP, marker
- Mal d 3 (jabłko), Cor a 8 (laska), Ara h 9 (orzeszki), Tri a 14 (pszenica)
- Klinika: objawy po surowych i przetworzonych produktach, anafilaksja po wysiłku ze spożyciem pszenicy (WDEIA — Wheat-Dependent Exercise-Induced Anaphylaxis).
4. Tropomyozyna
Białko mięśniowe stawonogów — krzyżowe między skorupiakami i roztoczami kurzu domowego.
- Pen a 1 (krewetka), Hom a 1 (homar), Cra c 1 (krab)
- Der p 10 (roztocz Dermatophagoides pteronyssinus)
- Klinika: alergik na skorupiaki + reaktywność na pył domowy (jelita + oskrzela).
5. Białka rezerwujące (storage proteins) orzeszków
Termostabilne, odporne na trawienie → markery ciężkich reakcji.
- Ara h 1, 2, 3, 6 (orzeszki ziemne)
- Jug r 1 (włoski), Cor a 9, 14 (laska), Ses i 1 (sezam)
- Klinika: Ara h 2 dodatnie = wysokie ryzyko anafilaksji (vs. tylko Ara h 8 = łagodny OAS).
Najważniejsze zespoły krzyżowe
| Zespół | Białko | Reagujące alergeny | Klinika |
|---|---|---|---|
| Birch-fruit syndrome (brzoza-owoce) | Bet v 1 / PR-10 | Jabłko, gruszka, czereśnia, brzoskwinia, marchew, seler, orzech laskowy, soja | OAS świądowe warg/języka — najczęściej w sezonie pylenia |
| Latex-fruit syndrome (lateks-owoce) | Hewa b 6, b 5 | Banan, awokado, kiwi, kasztan jadalny, maracuja | Pokrzywka, anafilaksja u personelu medycznego z alergią na lateks |
| Cat-pork syndrome | Albumina serum (Fel d 2 / Sus s 1) | Sierść kota → wieprzowina (surowa, niedopieczona) | Pokrzywka, OAS, rzadko anafilaksja |
| Bird-egg syndrome | Livetin (α-livetina = albumina kurze surowicy) | Pióra ptaków → żółtko jaja | OAS, oddechowe, rzadko anafilaksja |
| Alpha-gal syndrome (galaktoza-α-1,3-galaktoza) | Po ukąszeniu kleszcza (USA / Europa) | Wołowina, wieprzowina, jagnięcina, mleko | Anafilaksja 3-6 h PO posiłku z czerwonego mięsa (opóźniona!) |
| Mite-shellfish (roztocze-skorupiaki) | Tropomyozyna | Roztocze ↔ krewetka, homar, krab | Pokrzywka, oddechowe po skorupiakach u alergików na pył |
Diagnostyka — kluczowe CRD ImmunoCAP
- ImmunoCAP ISAC / ALEX 2 — panel ~280 komponentów molekularnych. Identyfikuje reaktywne białka i przewiduje ryzyko anafilaksji vs OAS.
- ImmunoCAP pojedynczy — cele: Bet v 1 (brzoza), Pru p 3 (LTP), Ara h 2 (orzeszki rezerwujące), Tri a 19 (pszenica/WDEIA), Gad c 1 (parwalbumina ryby).
- Pomocne w decyzji: tolerancja czy ścisła eliminacja? OAS czy anafilaksja-ryzyko?
FAQ
Czy alergia na brzozę zawsze oznacza alergię na jabłko?
Nie. ~50% alergików na pyłki brzozy ma OAS na PR-10-zawierające owoce. Pozostali tolerują bez problemu.
Czy ugotowane jabłko jest bezpieczne?
Tak, dla większości birch-fruit syndrome. PR-10 (Bet v 1 homologi) są termolabilne — gotowanie/pieczenie eliminuje aktywność.
Czy mogę jeść kurczaka mając alergię na jaja?
Tak, mięso drobiu zwykle bezpieczne (alergeny jaja vs alergeny mięsa = różne białka). Wyjątek: rzadki bird-egg syndrome z α-livetiną.
Źródła
- Matricardi PM et al. EAACI Molecular Allergology User’s Guide. Pediatr Allergy Immunol. 2016;27 Suppl 23:1-250.
- Eigenmann PA et al. Component-resolved diagnostics in food allergy. Allergy. 2016;71(8):1149-1157.
- Commins SP. Diagnosis & management of alpha-gal syndrome. Expert Rev Clin Immunol. 2020;16(7):667-677.
