Zapalenie żołądka (nieżyt żołądka, zapalenie błony śluzowej żołądka) to stan, w którym dochodzi do uszkodzenia i odczynu zapalnego wyściółki żołądka. Może mieć przebieg ostry - nagły, często po lekach lub alkoholu - albo przewlekły, którego najczęstszą przyczyną jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Wbrew nazwie zapalenie żołądka to nie to samo co wrzód: to zmiana bardziej powierzchowna, choć w części przypadków może prowadzić do groźnych następstw, dlatego warto ją poznać i właściwie leczyć.
Co to jest - ostre i przewlekłe zapalenie żołądka
Błona śluzowa żołądka jest naturalnie chroniona przed działaniem kwasu solnego. Gdy ta ochrona zostaje zaburzona lub śluzówka jest drażniona, rozwija się stan zapalny. W praktyce klinicznej stosuje się klasyfikację Sydney, która porządkuje typy zapalenia według obrazu histopatologicznego i przyczyny:
- Ostre zapalenie - zwykle gwałtowne, najczęściej nadżerkowe/krwotoczne (po NLPZ, alkoholu, w ciężkim stresie metabolicznym), rzadziej ostre zakażenie H. pylori.
- Przewlekłe zapalenie - długotrwałe, w tym: niezanikowe wywołane przez H. pylori (najczęstsze, dotyczy głównie części odźwiernikowej żołądka), autoimmunologiczne zanikowe (dotyczy trzonu żołądka) oraz zanikowe środowiskowe (m.in. wieloletnie zakażenie H. pylori i czynniki środowiskowe).
W postaci zanikowej stopniowo ubywa gruczołów błony śluzowej, co ma znaczenie rokownicze (patrz sekcja o powikłaniach).
Przyczyny i czynniki ryzyka
- Helicobacter pylori - najczęstsza przyczyna przewlekłego zapalenia żołądka.
- Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) i kwas acetylosalicylowy - uszkadzają mechanizmy ochronne śluzówki.
- Alkohol i palenie tytoniu.
- Silny stres fizjologiczny (ciężkie choroby, rozległe oparzenia, urazy) - tzw. ostre zapalenie stresowe.
- Podłoże autoimmunologiczne - przeciwciała skierowane przeciw komórkom okładzinowym żołądka niszczą je i prowadzą do zaniku śluzówki oraz niedoboru czynnika wewnętrznego.
- Zarzucanie żółci, niektóre infekcje i czynniki chemiczne.
Objawy - i czym różni się od wrzodu
Przewlekłe zapalenie żołądka bardzo często przebiega bezobjawowo lub daje niecharakterystyczne objawy dyspepsji: ból lub pieczenie w nadbrzuszu, uczucie pełności po posiłku, nudności, odbijanie, brak apetytu, czasem wymioty. Ostre zapalenie nadżerkowe może objawiać się silniejszym bólem, a w cięższych przypadkach nawet krwawieniem z górnego odcinka przewodu pokarmowego.
Objawy bywają zbliżone do choroby wrzodowej, dlatego warto rozumieć różnicę:
| Cecha | Zapalenie żołądka | Wrzód żołądka |
|---|---|---|
| Charakter zmiany | Powierzchowny stan zapalny/uszkodzenie błony śluzowej (czasem nadżerki). | Głębszy ubytek - owrzodzenie sięgające poniżej blaszki mięśniowej śluzówki. |
| Objawy | Często bezobjawowe lub dyspepsja. | Zwykle wyraźniejszy, nawracający ból nadbrzusza (na czczo lub po posiłku). |
Rozstrzyga badanie endoskopowe - wrzody żołądka to odrębne rozpoznanie, choć obie choroby mają wspólną główną przyczynę (H. pylori, NLPZ).
Objawy alarmowe wymagające pilnej diagnostyki: wymioty treścią fusowatą lub krwistą, smoliste stolce, niezamierzona utrata masy ciała, trudności w połykaniu, narastające osłabienie i niedokrwistość.
Diagnostyka
Podstawą rozpoznania jest gastroskopia z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego - to biopsja, oceniana wg klasyfikacji Sydney, potwierdza typ i nasilenie zapalenia oraz obecność zaniku i metaplazji jelitowej. Nieodłącznym elementem jest diagnostyka H. pylori: test ureazowy lub histologiczny podczas gastroskopii albo badania nieinwazyjne (test oddechowy, antygen w kale). Przy podejrzeniu postaci autoimmunologicznej wykonuje się dodatkowo oznaczenie przeciwciał przeciw komórkom okładzinowym i czynnikowi wewnętrznemu oraz ocenia morfologię krwi z poziomem witaminy B12 i żelaza.
Powikłania - dlaczego zapalenie zanikowe wymaga uwagi
Większość zapaleń żołądka ma łagodny przebieg, ale niektóre postaci przewlekłe niosą realne ryzyko:
- Zanikowe zapalenie z metaplazją jelitową - przewlekły proces (najczęściej związany z H. pylori) prowadzi do zaniku gruczołów i przebudowy śluzówki, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem raka żołądka. U osób z zaawansowanymi zmianami rozważa się nadzór endoskopowy zależnie od indywidualnego ryzyka.
- Niedobór witaminy B12 - w autoimmunologicznym zapaleniu zanikowym zniszczenie komórek okładzinowych upośledza wytwarzanie czynnika wewnętrznego, co prowadzi do niedoboru B12 i niedokrwistości megaloblastycznej (dawniej „złośliwej”), a nieleczone - do objawów neurologicznych. Częsty jest też niedobór żelaza.
- Krwawienie - z nadżerek w ostrym zapaleniu nadżerkowym.
Warto podkreślić: skuteczna eradykacja H. pylori zmniejsza ryzyko raka żołądka - według przeglądów systematycznych o około jedną trzecią.
Leczenie i dieta
Leczenie zależy przede wszystkim od przyczyny:
- Zakażenie H. pylori - leczenie przyczynowe to eradykacja (terapia skojarzona wg wytycznych; szczegóły w artykule o Helicobacter pylori). Skuteczność potwierdza się kontrolnym testem po leczeniu.
- Odstawienie czynników drażniących - ograniczenie lub zaprzestanie stosowania NLPZ (po konsultacji z lekarzem), rezygnacja z alkoholu i palenia.
- Leki hamujące wydzielanie kwasu - inhibitory pompy protonowej (IPP) łagodzą objawy i sprzyjają gojeniu śluzówki.
- Postać autoimmunologiczna - nie ma leczenia przyczynowego; kluczowe jest wyrównywanie niedoborów: suplementacja witaminy B12 (często w postaci zastrzyków) oraz żelaza, a także monitorowanie niedokrwistości.
Dieta jest ważnym wsparciem, choć nie zastępuje leczenia przyczynowego. W okresie nasilonych dolegliwości zaleca się dietę lekkostrawną: regularne, mniejsze posiłki, potrawy gotowane lub duszone zamiast smażonych, unikanie alkoholu, mocnej kawy, ostrych przypraw, bardzo kwaśnych i tłustych potraw oraz jedzenia tuż przed snem. Celem jest zmniejszenie podrażnienia śluzówki i ułatwienie jej regeneracji. O doborze leczenia i diety zawsze decyduje lekarz na podstawie przyczyny i nasilenia zmian.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zapalenie żołądka to to samo co wrzód?
Nie. Zapalenie żołądka to powierzchowny stan zapalny lub uszkodzenie błony śluzowej (czasem z nadżerkami), a wrzód to głębszy ubytek - owrzodzenie sięgające poniżej blaszki mięśniowej śluzówki. Objawy bywają podobne i obie choroby mają często wspólną przyczynę (H. pylori, NLPZ), ale to odrębne rozpoznania, które różnicuje gastroskopia.
Jakie są najczęstsze przyczyny zapalenia żołądka?
Najczęstszą przyczyną przewlekłego zapalenia jest zakażenie bakterią Helicobacter pylori. Ostre zapalenie wywołują głównie NLPZ, alkohol i silny stres fizjologiczny. Osobną postacią jest zapalenie autoimmunologiczne, w którym przeciwciała niszczą komórki okładzinowe żołądka.
Czy zapalenie żołądka może prowadzić do raka?
Zwykłe zapalenie nie jest rakiem. Ryzyko dotyczy głównie przewlekłego zapalenia zanikowego z metaplazją jelitową, które podnosi prawdopodobieństwo raka żołądka - dlatego bywa objęte nadzorem endoskopowym. Skuteczna eradykacja H. pylori zmniejsza to ryzyko o około jedną trzecią.
Jaka dieta jest wskazana przy zapaleniu żołądka?
W okresie dolegliwości zaleca się dietę lekkostrawną: regularne, mniejsze posiłki, potrawy gotowane lub duszone, bez alkoholu, mocnej kawy, ostrych przypraw oraz bardzo kwaśnych i tłustych dań. Dieta łagodzi objawy i wspiera gojenie, ale nie zastępuje leczenia przyczynowego (np. eradykacji H. pylori).
Czy zapalenie żołądka daje niedobór witaminy B12?
Tak, ale głównie w postaci autoimmunologicznej zanikowej. Zniszczenie komórek okładzinowych upośledza wytwarzanie czynnika wewnętrznego niezbędnego do wchłaniania B12, co może prowadzić do niedokrwistości megaloblastycznej. W takich przypadkach konieczna jest suplementacja witaminy B12, często w formie zastrzyków.
Patrz też: Helicobacter pylori, wrzody żołądka, refluks żołądkowo-przełykowy, gastroskopia.
