Kalprotektyna w kale to białko uwalniane głównie przez neutrofile — komórki odporności, które napływają do ściany jelita w przebiegu stanu zapalnego. Jej stężenie w stolcu rośnie, gdy w jelicie toczy się zapalenie, dlatego badanie kalprotektyny jest prostym, nieinwazyjnym „sygnalizatorem” chorób zapalnych jelit. Największą wartość ma w różnicowaniu nieswoistych chorób zapalnych jelit (IBD — choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) od zespołu jelita drażliwego (IBS), który przebiega bez zapalenia. Badanie wykonuje się z próbki kału i jest całkowicie bezbolesne.
Po co bada się kalprotektynę
Objawy takie jak bóle brzucha, biegunki czy zmiana rytmu wypróżnień mogą mieć podłoże zapalne (IBD) lub czynnościowe (IBS). Odróżnienie ich na podstawie samych dolegliwości bywa trudne. Kalprotektyna pomaga:
- odróżnić chorobę zapalną (IBD) od czynnościowej (IBS) — i tym samym zdecydować, kto wymaga kolonoskopii,
- ocenić aktywność choroby u osób z już rozpoznanym IBD,
- monitorować odpowiedź na leczenie i wcześnie wykrywać zbliżający się nawrót (zaostrzenie),
- zawęzić wskazania do badań endoskopowych — oszczędzając je pacjentom z niskim ryzykiem zapalenia.
Normy i interpretacja wyniku
Wynik podaje się w mikrogramach na gram kału (µg/g). Górna granica normy u dorosłych to zwykle 50 µg/g. Progi mogą się nieco różnić między laboratoriami — zawsze interpretuje się je z opisu wyniku i w kontekście objawów.
| Wynik | Interpretacja |
|---|---|
| < 50 µg/g | Wynik prawidłowy — praktycznie wyklucza aktywne zapalenie jelit; przemawia za podłożem czynnościowym (IBS). |
| 50–120 µg/g | Wynik graniczny (szara strefa) — może odpowiadać łagodnemu zapaleniu; zwykle zaleca się powtórzenie badania po pewnym czasie. |
| ≥ 120 µg/g | Wynik podwyższony — wskazuje na proces zapalny w jelicie; wymaga dalszej diagnostyki (najczęściej kolonoskopii). |
| > 250 µg/g | U osób z rozpoznanym IBD oznacza zwykle aktywne, nasilone zapalenie błony śluzowej (zaostrzenie choroby). |
Kalprotektyna jest markerem czułym, ale nieswoistym — mówi, że w jelicie jest zapalenie, ale nie wskazuje jego przyczyny. Sam wynik nigdy nie stawia rozpoznania; interpretuje go lekarz razem z objawami i innymi badaniami.
Co oznacza podwyższona kalprotektyna
Podwyższone stężenie najczęściej wiąże się z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit, ale nie tylko. Przyczyny obejmują:
- nieswoiste choroby zapalne jelit — chorobę Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
- infekcyjne zapalenia jelit (bakteryjne, wirusowe),
- stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) — mogą fałszywie podnosić wynik,
- polipy, raka jelita grubego, uchyłkowatość,
- celiakię i inne rzadsze stany.
Z tego powodu podwyższony wynik jest sygnałem „potrzebna dalsza diagnostyka”, a nie diagnozą samą w sobie.
Kalprotektyna a różnicowanie IBD i IBS
To najważniejsze zastosowanie badania. IBS (zespół jelita drażliwego) to zaburzenie czynnościowe — jelito jest nadwrażliwe, ale nie ma w nim zapalenia ani uszkodzenia śluzówki. IBD (choroby zapalne jelit) to realne, przewlekłe zapalenie, które może uszkadzać ścianę jelita. Objawy bywają podobne, ale postępowanie jest zupełnie inne.
- Wynik prawidłowy (< 50 µg/g) przemawia za IBS i praktycznie wyklucza aktywną postać IBD — pozwala uniknąć zbędnej kolonoskopii.
- Wynik podwyższony (> 50 µg/g) sugeruje zapalenie typowe dla IBD i jest wskazaniem do dalszej diagnostyki endoskopowej.
Kiedy wykonać badanie
- przewlekłe lub nawracające bóle brzucha, biegunki, zmiana rytmu wypróżnień,
- podejrzenie choroby zapalnej jelit i potrzeba odróżnienia jej od IBS,
- monitorowanie aktywności IBD i skuteczności leczenia,
- ocena ryzyka nawrotu u osoby w remisji.
Jak się bada i jak się przygotować
Badanie polega na pobraniu niewielkiej próbki kału do pojemnika (podobnie jak przy innych badaniach stolca) i dostarczeniu jej do laboratorium. Aby wynik był wiarygodny:
- na kilka dni przed badaniem, po konsultacji z lekarzem, warto odstawić NLPZ (ibuprofen, naproksen, aspiryna) — mogą fałszywie podnosić wynik,
- nie pobierać próbki w czasie krwawienia miesiączkowego ani przy nasilonym krwawieniu z hemoroidów,
- próbki nie powinny mieć kontaktu z wodą z toalety ani moczem,
- przestrzegać instrukcji przechowywania (zwykle w lodówce do czasu dostarczenia).
Badanie jest bezbolesne i nie wymaga przygotowania dietetycznego ani bycia na czczo.
Kalprotektyna a krew utajona w kale
To dwa różne badania stolca, które się uzupełniają. Kalprotektyna wykrywa zapalenie w jelicie (IBD vs IBS). Krew utajona (test FIT) wykrywa niewidoczne krwawienie i jest podstawą przesiewu w kierunku raka jelita grubego. Podwyższona kalprotektyna nie oznacza raka, a dodatni FIT nie oznacza zapalenia — dlatego w zależności od sytuacji lekarz może zlecić jedno, drugie lub oba.
Najczęściej zadawane pytania
Jaka jest norma kalprotektyny w kale?
U dorosłych górna granica normy to zwykle 50 µg/g. Wynik poniżej tej wartości praktycznie wyklucza aktywne zapalenie jelit. Wartości 50–120 µg/g są graniczne i często wymagają powtórzenia badania, a wynik ≥ 120 µg/g wskazuje na proces zapalny. Progi mogą się nieznacznie różnić między laboratoriami.
Co oznacza podwyższona kalprotektyna?
Oznacza zapalenie w jelicie, ale nie wskazuje jego przyczyny. Najczęściej wiąże się z chorobami zapalnymi jelit (Crohn, wrzodziejące zapalenie), ale też z infekcjami, stosowaniem NLPZ, polipami czy nowotworem. Podwyższony wynik jest wskazaniem do dalszej diagnostyki, a nie rozpoznaniem.
Czy kalprotektyna odróżnia IBS od choroby zapalnej jelit?
Tak, to jej główne zastosowanie. Prawidłowy wynik przemawia za zespołem jelita drażliwego (IBS) i praktycznie wyklucza aktywne IBD, natomiast wynik podwyższony sugeruje zapalenie typowe dla chorób zapalnych jelit i wymaga dalszej diagnostyki.
Jak przygotować się do badania kalprotektyny?
Badanie nie wymaga bycia na czczo ani diety. Warto po konsultacji z lekarzem odstawić na kilka dni leki z grupy NLPZ, nie pobierać próbki podczas krwawienia miesiączkowego i przestrzegać instrukcji przechowywania próbki. Pobiera się niewielką ilość kału do pojemnika.
Czy podwyższona kalprotektyna oznacza raka?
Nie. Kalprotektyna jest markerem zapalenia, a nie nowotworu. Choć rak jelita grubego może podnosić jej stężenie, znacznie częstsze przyczyny to choroby zapalne jelit i infekcje. Do oceny ryzyka nowotworu służą inne badania (krew utajona, kolonoskopia).
Patrz też: choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zespół jelita drażliwego (IBS), kolonoskopia.
