Krew utajona w kale to niewidoczna gołym okiem domieszka krwi w stolcu - nie zmienia jego barwy ani konsystencji, a mimo to może być pierwszym sygnałem choroby dolnego odcinka przewodu pokarmowego. Badanie na krew utajoną wykrywa te śladowe ilości i jest podstawowym testem przesiewowym w kierunku raka jelita grubego: rak i jego stany przednowotworowe (polipy) często krwawią, zanim dadzą jakiekolwiek objawy. Najczęściej stosuje się dziś test immunochemiczny (FIT, iFOBT), który wykrywa ludzką hemoglobinę i nie wymaga specjalnej diety. Badanie jest proste, nieinwazyjne i wykonywane z próbki kału pobranej w domu.
Po co bada się krew utajoną
Rak jelita grubego przez długi czas rozwija się bezobjawowo. Wykrycie niewidocznego krwawienia pozwala trafić na chorobę na wczesnym, dobrze rokującym etapie. Badanie służy do:
- przesiewu w kierunku raka jelita grubego u osób bez objawów,
- wstępnej oceny przy objawach takich jak zmiana rytmu wypróżnień, niedokrwistość czy ból brzucha,
- selekcji osób, które wymagają pogłębionej diagnostyki - przede wszystkim kolonoskopii.
FIT a test gwajakolowy
Istnieją dwa główne rodzaje testów na krew utajoną. Nowocześniejszy i zalecany jest test immunochemiczny (FIT).
| Cecha | Test immunochemiczny (FIT / iFOBT) | Test gwajakolowy (gFOBT) |
|---|---|---|
| Co wykrywa | Ludzką hemoglobinę - swoisty dla dolnego odcinka jelita. | Aktywność peroksydazową hemu - mniej swoisty. |
| Dieta przed badaniem | Nie wymaga ograniczeń dietetycznych. | Wymaga diety (unikanie m.in. czerwonego mięsa, niektórych warzyw, witaminy C). |
| Wygoda | Zwykle jedna próbka, pobierana w domu. | Zwykle kilka próbek z różnych wypróżnień. |
Jak się bada i jak się przygotować
W teście FIT pobiera się niewielką próbkę kału do specjalnego pojemnika, najczęściej samodzielnie w domu, i dostarcza do laboratorium. Aby wynik był wiarygodny:
- test FIT nie wymaga diety ani odstawiania większości leków (test gwajakolowy - tak),
- nie pobiera się próbki w czasie krwawienia miesiączkowego ani przy nasilonym krwawieniu z hemoroidów (fałszywie dodatni wynik),
- próbka nie powinna mieć kontaktu z wodą z toalety ani moczem,
- należy przestrzegać zasad przechowywania i szybko dostarczyć próbkę.
Jak interpretować wynik
- Wynik ujemny - nie wykryto krwi utajonej. Nie wyklucza całkowicie choroby (zmiany niekrwawiące mogą się nie ujawnić), dlatego badanie w przesiewie powtarza się regularnie.
- Wynik dodatni - wykryto krew utajoną. Nie oznacza raka, ale zawsze wymaga konsultacji i dalszej diagnostyki, najczęściej kolonoskopii, która pozwala znaleźć źródło krwawienia oraz usunąć polipy.
Co może dać wynik dodatni
Źródłem krwawienia może być wiele stanów - nie tylko nowotwór:
- polipy i rak jelita grubego,
- hemoroidy i szczeliny odbytu,
- nieswoiste choroby zapalne jelit, uchyłki,
- wrzody i inne zmiany krwawiące.
Dlatego dodatni wynik to sygnał „trzeba sprawdzić dalej”, a nie rozpoznanie. Ostateczną przyczynę ustala się w kolonoskopii.
Kiedy wykonać badanie
- profilaktycznie w ramach przesiewu raka jelita grubego - zwykle od 50. roku życia, także wcześniej przy obciążeniu rodzinnym,
- przy objawach: krew w stolcu, zmiana rytmu wypróżnień, niedokrwistość, ból brzucha, utrata masy ciała,
- jako badanie powtarzane co pewien czas (np. co rok), gdy przesiew opiera się na teście kałowym zamiast kolonoskopii.
Krew utajona a kalprotektyna
Oba to badania stolca, ale wykrywają co innego. Test na krew utajoną szuka krwawienia i służy do przesiewu raka jelita grubego. Kalprotektyna wykrywa zapalenie i pomaga odróżnić choroby zapalne jelit od zespołu jelita drażliwego. To dwa uzupełniające się narzędzia - o wyborze decyduje sytuacja kliniczna.
Najczęściej zadawane pytania
Czy przed badaniem na krew utajoną trzeba być na diecie?
Test immunochemiczny (FIT), stosowany obecnie najczęściej, nie wymaga diety ani odstawiania większości leków. Ograniczenia dietetyczne (m.in. unikanie czerwonego mięsa i witaminy C) dotyczą starszego testu gwajakolowego. Zawsze warto sprawdzić zalecenia laboratorium.
Co oznacza dodatni wynik krwi utajonej?
Oznacza, że w kale wykryto niewidoczną krew. Nie jest to rozpoznanie raka - przyczyną mogą być też polipy, hemoroidy, choroby zapalne jelit czy uchyłki. Dodatni wynik zawsze wymaga konsultacji i najczęściej kolonoskopii w celu ustalenia źródła krwawienia.
Czy ujemny wynik wyklucza raka jelita grubego?
Nie w pełni. Zmiany, które akurat nie krwawią, mogą dać wynik ujemny. Dlatego test na krew utajoną w przesiewie powtarza się regularnie, a przy objawach lub obciążeniu rodzinnym lekarz może od razu zalecić kolonoskopię.
Czy podczas miesiączki można zrobić badanie?
Nie zaleca się pobierania próbki w trakcie krwawienia miesiączkowego ani przy nasilonym krwawieniu z hemoroidów, ponieważ może to dać fałszywie dodatni wynik. Badanie warto wtedy przełożyć.
Jak często wykonywać test na krew utajoną?
W przesiewie raka jelita grubego test kałowy wykonuje się regularnie, zwykle co rok, jeśli jest stosowany zamiast kolonoskopii. Dokładny schemat zależy od wieku, obciążenia rodzinnego i przyjętego programu badań.
Patrz też: kolonoskopia, rak jelita grubego, polipy jelita grubego, kalprotektyna w kale.
