GABA (kwas γ-aminomasłowy, ang. gamma-aminobutyric acid) jest głównym neuroprzekaźnikiem hamującym ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Reguluje pobudliwość neuronów — działa „hamulcem” w stosunku do pobudzającego glutaminianu. Równowaga GABA/glutaminian decyduje o napięciu kory, tonusie lękowym i jakości snu.
Synteza i metabolizm
GABA powstaje w neuronach GABA-ergicznych z glutaminianu w reakcji katalizowanej przez dekarboksylazę kwasu glutaminowego (GAD). Kofaktor: fosforan pirydoksalu (PLP, aktywna forma witaminy B6). Stąd niedobór B6 może objawiać się drażliwością, lękiem, drgawkami u niemowląt.
Degradacja: GABA-transaminaza → semialdehyd bursztynowy → cykl Krebsa. Wigabatryna (lek przeciwdrgawkowy) hamuje tę degradację.
Receptory GABA
- GABA-A — receptor ionotropowy, kanał chlorkowy. Otwarcie → napływ Cl⁻ → hiperpolaryzacja neuronu → hamowanie. Tu wiążą się benzodiazepiny (allosterically), barbiturany, alkohol, propofol, neurosteroidy (allopregnanolon)
- GABA-B — receptor metabotropowy, sprzężony z białkiem G (Gi/o). Aktywacja → otwarcie kanałów K⁺, zamknięcie Ca²⁺ → hiperpolaryzacja powolna. Tu wiąże się baklofen (lek na spastyczność, alkoholizm) i kwas γ-hydroxymasłowy (GHB)
- GABA-C (sub-typ GABA-A z podjednostkami ρ) — głównie w siatkówce
Funkcje fizjologiczne
- Sen — neurony GABA-ergiczne w przednim podwzgórzu (VLPO) inicjują fazę NREM, hamując pobudliwe ośrodki ARAS
- Lęk — neurony GABA w jądrze migdałowatym i hipokampie hamują obwody lękowe
- Drgawki — niedobór GABA → padaczka (główny mechanizm leków przeciwdrgawkowych)
- Napięcie mięśniowe — GABA-B w rdzeniu hamuje motoneurony (stąd baklofen na spastyczność)
- Nastrój — niski poziom GABA w PMS, depresji
- Ból — GABA-A w rogu tylnym rdzenia hamuje przewodzenie nocyceptywne
Leki i substancje wpływające na GABA
| Substancja | Mechanizm | Zastosowanie |
|---|---|---|
| Benzodiazepiny (diazepam, lorazepam, alprazolam) | GABA-A pozytywny modulator allosteryczny | Lęk, bezsenność (krótko), drgawki, sedacja |
| Z-leki (zolpidem, zopiklon, eszopiklon) | Selektywny GABA-A α1 | Bezsenność krótkoterminowa |
| Barbiturany (fenobarbital) | GABA-A pozytywny modulator | Padaczka, anestezja |
| Etanol (alkohol) | GABA-A nieselektywny modulator | — |
| Propofol | GABA-A modulator | Anestezja iv |
| Baklofen | GABA-B agonista | Spastyczność, alkoholizm |
| Gabapentyna, pregabalina | NIE działają na GABA bezpośrednio (kanały Ca α2δ) | Ból neuropatyczny, lęk |
| Wigabatryna | Inhibitor GABA-transaminazy | Padaczka oporna |
| Walproinian sodu | Pośrednio podnosi GABA | Padaczka, dwubiegunowa |
Suplementacja GABA — kontrowersja
Suplementy „GABA” są szeroko dostępne (Solgar, Now Foods, Apollo’s Hegemony), zwykle 500–750 mg. Reklamują „spokój, redukcję stresu, sen”. Problem: GABA jako cząsteczka polarna słabo przekracza barierę krew-mózg (BBB). Badania farmakokinetyczne pokazują, że doustna dawka 1000 mg podnosi GABA w surowicy 4–6×, ale stężenie w mózgu nie zmienia się znacząco.
Co więc działa? Możliwe mechanizmy efektu klinicznego:
- Działanie obwodowe (nerw błędny — sygnalizacja „calm” do mózgu)
- Działanie placebo (umiarkowane w RCT)
- U osób z uszkodzoną BBB (stan zapalny, migrena, stres) penetracja może być większa
- Fermentowane formy GABA (PharmaGABA z Lactobacillus hilgardii) — niejasny mechanizm, sprzeczne RCT
Naturalne źródła GABA
- Fermentowane produkty: kimchi, miso, tempeh, herbata oolong, jogurt
- Kasztanowiec jadalny, kiełkujący brązowy ryż (GABA rice)
- Pomidory, ziemniaki, fasola
- Zielona herbata — pośrednio przez L-teaninę (zwiększa endogenny GABA w mózgu, dobrze przechodzi BBB)
Co działa LEPIEJ niż suplementacja GABA
- L-teanina 200–400 mg — aminokwas z zielonej herbaty, ALE świetnie przechodzi BBB i podnosi endogenny GABA
- Witamina B6 25–50 mg/d — kofaktor syntezy GABA
- Magnez glicynianowy 300–400 mg/d — modulator GABA-A i NMDA (zob. magnez)
- Cynk — modulator allosteryczny GABA-A (zob. cynk)
- Glicyna 3 g przed snem — neuroprzekaźnik hamujący, agonist NMDA-glicynowy
- Waleriana — przypuszcza się modulację GABA-A (kwas waleryjnowy)
- Aktywność fizyczna — RCT wykazują wzrost GABA w korze ruchowej po treningu aerobowym
- Joga, oddech — wzrost GABA mierzony w MRS 12% po 60 min jogi vs 0% w grupie kontrolnej
Uwagi bezpieczeństwa
- NIE łącz suplementów „wspierających GABA” z benzodiazepinami/Z-lekami/alkoholem (sumowanie sedacji)
- Witamina B6 >100 mg/d długoterminowo → ryzyko neuropatii czuciowej
- Baklofen ma wąskie okno terapeutyczne — przedawkowanie groźne
- Odstawienie benzodiazepin po >4 tyg. = obowiązkowo stopniowo (10% co tydzień) — wzrost glutaminianu, ryzyko drgawek
