Uchyłki jelita grubego to niewielkie, workowate uwypuklenia błony śluzowej przez ścianę jelita - najczęściej w esicy, czyli końcowym odcinku jelita grubego. Sama ich obecność (uchyłkowatość) jest bardzo częsta, zwłaszcza po 60. roku życia, i u większości osób nie daje żadnych objawów. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy uchyłki zaczynają dawać dolegliwości lub ulegają zapaleniu. Kluczowe jest odróżnienie trzech pojęć, które bywają mylone: uchyłkowatości, objawowej choroby uchyłkowej i zapalenia uchyłków.
Uchyłkowatość, choroba uchyłkowa, zapalenie - różnica
- Uchyłkowatość - sama obecność uchyłków, bez objawów. Zwykle wykrywana przypadkowo (np. podczas kolonoskopii). Nie jest chorobą i nie wymaga leczenia.
- Objawowa choroba uchyłkowa - uchyłki dają dolegliwości (bóle brzucha, wzdęcia, zmiana rytmu wypróżnień), ale bez cech ostrego zapalenia.
- Zapalenie uchyłków (diverticulitis) - ostre powikłanie, w którym uchyłek ulega zapaleniu; wiąże się z bólem, gorączką i ryzykiem groźnych powikłań.
Objawy
Uchyłkowatość zwykle przebiega bezobjawowo. Gdy pojawiają się dolegliwości, są to najczęściej: bóle brzucha (typowo w lewym dolnym kwadrancie, bo dotyczą esicy), wzdęcia, uczucie pełności oraz zaparcia lub biegunki. W ostrym zapaleniu uchyłków ból jest silniejszy i stały, towarzyszy mu gorączka, nudności, a czasem wyraźna zmiana rytmu wypróżnień. Objawy alarmowe wymagające pilnej pomocy to silny, narastający ból brzucha z gorączką oraz krwawienie z odbytu.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Uchyłki powstają w miejscach naturalnie słabszej ściany jelita, prawdopodobnie w wyniku podwyższonego ciśnienia w jego wnętrzu. Do czynników ryzyka należą:
- wiek - częstość rośnie z dekadami życia,
- dieta uboga w błonnik (twardszy stolec, wyższe ciśnienie w jelicie),
- otyłość i mała aktywność fizyczna,
- palenie tytoniu,
- przewlekłe stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ).
Diagnostyka
Bezobjawowe uchyłki najczęściej wykrywa się przypadkowo podczas kolonoskopii wykonywanej z innego powodu. W ostrym zapaleniu uchyłków podstawowym badaniem jest tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej - potwierdza rozpoznanie i wykrywa powikłania (ropień, perforację). Ważna zasada: kolonoskopii nie wykonuje się w ostrej fazie zapalenia (ryzyko przedziurawienia jelita) - zaleca się ją dopiero po ustąpieniu ostrych objawów, m.in. aby wykluczyć inne przyczyny, w tym nowotwór.
Leczenie
Postępowanie zależy od tego, czy mamy do czynienia z samą uchyłkowatością, chorobą objawową czy zapaleniem.
- Uchyłkowatość bezobjawowa - nie wymaga leczenia farmakologicznego; zaleca się dietę bogatą w błonnik i profilaktykę.
- Niepowikłane zapalenie uchyłków - coraz częściej leczone ambulatoryjnie. Zgodnie z aktualnym podejściem (wytyczne AGA) antybiotyki stosuje się wybiórczo, a nie rutynowo u wszystkich chorych - bo zapalenie uchyłków bywa bardziej procesem zapalnym niż infekcyjnym. W ostrej fazie zaleca się czasowo dietę lekkostrawną/płynną i stopniowe jej rozszerzanie.
- Powikłane zapalenie (ropień, perforacja, zapalenie otrzewnej) - wymaga hospitalizacji, antybiotykoterapii dożylnej, czasem drenażu ropnia lub leczenia operacyjnego.
O doborze leczenia, w tym o zasadności antybiotyku, zawsze decyduje lekarz na podstawie ciężkości i powikłań.
Dieta - profilaktyka a faza ostra
Dieta odgrywa inną rolę w profilaktyce niż w ostrym rzucie zapalenia - to częste źródło nieporozumień.
| Sytuacja | Zalecenia dietetyczne |
|---|---|
| Profilaktyka / okres bez objawów | Dieta bogatoresztkowa (dużo błonnika: warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe) + odpowiednie nawodnienie i aktywność fizyczna. |
| Ostre zapalenie | Czasowo dieta lekkostrawna/płynna, ubogoresztkowa (odciążenie jelita), a po ustąpieniu objawów stopniowy powrót do diety bogatej w błonnik. |
Ważne - obalony mit: osobom po zapaleniu uchyłków nie trzeba już odradzać orzechów, pestek, nasion ani popcornu. Badania nie potwierdziły, by ich spożycie zwiększało ryzyko zapalenia uchyłków - to zalecenie z przeszłości zostało wycofane (m.in. w wytycznych AGA).
Powikłania i kiedy pilnie do lekarza
Nieleczone lub ciężkie zapalenie uchyłków może prowadzić do poważnych powikłań: ropnia, perforacji (przedziurawienia jelita) z zapaleniem otrzewnej, przetoki, niedrożności, a także do krwawienia z uchyłka. Pilnej pomocy medycznej wymagają: silny, narastający ból brzucha z gorączką, twardy, bolesny brzuch, uporczywe wymioty oraz obfite krwawienie z odbytu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy uchyłki jelita grubego są groźne?
Sama uchyłkowatość zwykle jest niegroźna i bezobjawowa. Groźne bywa dopiero zapalenie uchyłków i jego powikłania (ropień, perforacja, krwawienie). Dlatego silny ból brzucha z gorączką lub krwawienie z odbytu wymagają pilnej konsultacji.
Czy przy uchyłkach można jeść orzechy i pestki?
Tak. Dawne zalecenie unikania orzechów, nasion, pestek i popcornu zostało wycofane - badania nie wykazały, by zwiększały one ryzyko zapalenia uchyłków. W okresie bez objawów zaleca się wręcz dietę bogatą w błonnik.
Jaka dieta jest najlepsza przy uchyłkach?
W profilaktyce i okresie bez objawów - dieta bogatoresztkowa (dużo błonnika) z odpowiednim nawodnieniem. W ostrym zapaleniu stosuje się czasowo dietę lekkostrawną/płynną, a po ustąpieniu objawów wraca się do diety wysokobłonnikowej.
Czy zapalenie uchyłków zawsze leczy się antybiotykiem?
Nie. Zgodnie z aktualnym podejściem antybiotyki w niepowikłanym zapaleniu uchyłków stosuje się wybiórczo, a nie u każdego chorego. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie ciężkości objawów i ewentualnych powikłań; postać powikłana wymaga antybiotyków dożylnych i leczenia szpitalnego.
Czy przy zapaleniu uchyłków można zrobić kolonoskopię?
Nie w ostrej fazie - grozi to perforacją jelita. Kolonoskopię zaleca się po ustąpieniu ostrego zapalenia (zwykle po kilku tygodniach), m.in. aby wykluczyć inne przyczyny dolegliwości, w tym nowotwór.
Patrz też: kolonoskopia, dieta lekkostrawna, krew utajona w kale, rak jelita grubego.
