Uchyłki jelita grubego to niewielkie, workowate uwypuklenia błony śluzowej przez ścianę jelita - najczęściej w esicy, czyli końcowym odcinku jelita grubego. Sama ich obecność (uchyłkowatość) jest bardzo częsta: w USA ma ją ponad połowa osób po 60. roku życia (Strate 2019), a w Europie odsetek różni się między krajami, i u większości osób nie daje żadnych objawów. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy uchyłki zaczynają dawać dolegliwości lub ulegają zapaleniu. Kluczowe jest odróżnienie trzech pojęć, które bywają mylone: uchyłkowatości, objawowej choroby uchyłkowej i zapalenia uchyłków.
Uchyłkowatość, choroba uchyłkowa, zapalenie - różnica
- Uchyłkowatość - sama obecność uchyłków, bez objawów. Zwykle wykrywana przypadkowo (np. podczas kolonoskopii). Nie jest chorobą i nie wymaga leczenia.
- Objawowa choroba uchyłkowa - uchyłki dają dolegliwości (bóle brzucha, wzdęcia, zmiana rytmu wypróżnień), ale bez cech ostrego zapalenia.
- Zapalenie uchyłków (diverticulitis) - ostre zapalenie, w którym uchyłek ulega zapaleniu (rozwija się u mniej niż 5% osób z uchyłkami); wiąże się z bólem, gorączką i ryzykiem groźnych powikłań.
Objawy
Uchyłkowatość zwykle przebiega bezobjawowo. Gdy pojawiają się dolegliwości, są to najczęściej: bóle brzucha (typowo w lewym dolnym kwadrancie, bo dotyczą esicy), wzdęcia, uczucie pełności oraz zaparcia lub biegunki. W ostrym zapaleniu uchyłków ból jest silniejszy i stały, towarzyszy mu gorączka, nudności, a czasem wyraźna zmiana rytmu wypróżnień. Objawy alarmowe wymagające pilnej pomocy to silny, narastający ból brzucha z gorączką oraz krwawienie z odbytu.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Uchyłki powstają w miejscach naturalnie słabszej ściany jelita, prawdopodobnie w wyniku podwyższonego ciśnienia w jego wnętrzu. Do czynników ryzyka należą:
- wiek - częstość rośnie z dekadami życia,
- dieta uboga w błonnik (twardszy stolec, wyższe ciśnienie w jelicie),
- otyłość i mała aktywność fizyczna,
- palenie tytoniu,
- regularne przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (co najmniej 2 razy w tygodniu), a także kortykosteroidów i opioidów (aspiryny przepisanej przez lekarza w profilaktyce wtórnej chorób serca, czyli po zawale lub udarze, nie odstawiaj samodzielnie; o aspirynie stosowanej bez takiego wskazania porozmawiaj z lekarzem),
- czynniki genetyczne - według AGA (2021) odpowiadają za około połowę ryzyka zapalenia uchyłków.
Diagnostyka
Bezobjawowe uchyłki najczęściej wykrywa się przypadkowo podczas kolonoskopii wykonywanej z innego powodu. W ostrym zapaleniu uchyłków podstawowym badaniem jest tomografia komputerowa (TK) jamy brzusznej - potwierdza rozpoznanie i wykrywa powikłania (ropień, perforację). Ważna zasada: kolonoskopii nie wykonuje się w ostrej fazie zapalenia (teoretycznie zwiększa to ryzyko przedziurawienia jelita). Jeśli kolonoskopia jest potrzebna, planuje się ją po 6-8 tygodniach od epizodu i po całkowitym ustąpieniu objawów (liczy się dłuższy z tych terminów; przy objawach alarmowych lekarz może zdecydować o wcześniejszym badaniu), m.in. aby wykluczyć inne przyczyny, w tym nowotwór. Wytyczne AGA (2021) zalecają ją po zapaleniu uchyłków, o ile w ostatnim roku nie wykonano dobrej jakości badania; wytyczne ACG (2026) po zapaleniu niepowikłanym sugerują ją tylko przy objawach alarmowych lub nieaktualnym badaniu przesiewowym w kierunku raka jelita grubego. W metaanalizie Rottiera (2019) po niepowikłanym zapaleniu potwierdzonym w tomografii raka wykryto u ok. 0,5% badanych.
Leczenie
Postępowanie zależy od tego, czy mamy do czynienia z samą uchyłkowatością, chorobą objawową czy zapaleniem.
- Uchyłkowatość bezobjawowa - nie wymaga leczenia farmakologicznego; warto dbać o dietę bogatą w błonnik i zdrowy styl życia.
- Niepowikłane zapalenie uchyłków - często leczone ambulatoryjnie. Według AGA (2021) i ACG (2026) antybiotyki stosuje się wybiórczo, a nie rutynowo. U osób z prawidłową odpornością i łagodnym przebiegiem można ich nie stosować. Według AGA zalecane są m.in. przy chorobach współistniejących lub osłabieniu, wymiotach, wysokim CRP (powyżej 140 mg/l) lub podwyższonej liczbie leukocytów, a według ACG przy cechach wysokiego ryzyka, niedoborze odporności, osłabieniu albo gdy nie da się zapewnić bezpiecznego leczenia w domu (randomizowane badania DIABOLO i AVOD, Daniels 2017 i Chabok 2012, nie wykazały korzyści z rutynowych antybiotyków w niepowikłanym zapaleniu). W ostrej fazie lekarze często zalecają na krótko dietę płynną i stopniowe wracanie do normalnego jedzenia; służy to głównie komfortowi chorego, bo dowodów na konieczność ścisłej diety płynnej jest niewiele.
- Powikłane zapalenie (ropień, perforacja, zapalenie otrzewnej) - zwykle wymaga antybiotykoterapii i często hospitalizacji, czasem drenażu ropnia lub leczenia operacyjnego.
O doborze leczenia, w tym o zasadności antybiotyku, zawsze decyduje lekarz na podstawie ciężkości i powikłań.
Dieta - profilaktyka a faza ostra
Dieta odgrywa inną rolę w profilaktyce niż w ostrym rzucie zapalenia - to częste źródło nieporozumień.
| Sytuacja | Zalecenia dietetyczne |
|---|---|
| Profilaktyka / okres bez objawów | Dieta bogata w błonnik (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe), według AGA (2021) uboga w czerwone mięso i słodycze, oraz aktywność fizyczna; sam suplement błonnika nie zastępuje takiej diety. |
| Ostre zapalenie | Na krótko dieta płynna, jeśli lekarz ją zaleci (głównie dla komfortu chorego), a w miarę ustępowania objawów stopniowy powrót do normalnego jedzenia i diety bogatej w błonnik. |
Ważne - obalony mit: osobom po zapaleniu uchyłków nie trzeba już odradzać orzechów, pestek, nasion ani popcornu. Badania nie potwierdziły, by ich spożycie zwiększało ryzyko zapalenia uchyłków (Strate 2008) - to zalecenie z przeszłości zostało wycofane (m.in. w wytycznych AGA 2021 i ACG 2026).
Powikłania i kiedy pilnie do lekarza
Ciężkie zapalenie uchyłków może prowadzić do poważnych powikłań: ropnia, perforacji (przedziurawienia jelita) z zapaleniem otrzewnej, przetoki lub niedrożności. Osobnym powikłaniem uchyłków, niezwiązanym z zapaleniem, jest krwawienie z odbytu z pękniętego naczynia w ścianie uchyłka; zwykle ustępuje samoistnie, ale bywa obfite i wymaga pilnej pomocy. Powikłania najczęściej pojawiają się przy pierwszym epizodzie zapalenia, a z kolejnymi nawrotami ryzyko maleje (AGA 2021). Pilnej pomocy medycznej wymagają: silny, narastający ból brzucha z gorączką, twardy, bolesny brzuch, uporczywe wymioty oraz obfite krwawienie z odbytu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy uchyłki jelita grubego są groźne?
Sama uchyłkowatość zwykle jest niegroźna i bezobjawowa. Groźne bywa dopiero zapalenie uchyłków i jego powikłania (ropień, perforacja); osobnym problemem jest krwawienie z uchyłka. Dlatego silny ból brzucha z gorączką lub krwawienie z odbytu wymagają pilnej konsultacji.
Czy przy uchyłkach można jeść orzechy i pestki?
Tak. Dawne zalecenie unikania orzechów, nasion, pestek i popcornu zostało wycofane - badania nie wykazały, by zwiększały one ryzyko zapalenia uchyłków. Dieta bogata w błonnik wiąże się z mniejszym ryzykiem choroby uchyłkowej.
Jaka dieta jest najlepsza przy uchyłkach?
W profilaktyce i okresie bez objawów - dieta bogata w błonnik (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe). W ostrym zapaleniu lekarz może zalecić na krótko dietę płynną, a w miarę ustępowania objawów wraca się do normalnego jedzenia i diety bogatej w błonnik.
Czy zapalenie uchyłków zawsze leczy się antybiotykiem?
Nie. Zgodnie z aktualnym podejściem antybiotyki w niepowikłanym zapaleniu uchyłków stosuje się wybiórczo, a nie u każdego chorego. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie ciężkości objawów i ewentualnych powikłań; w postaci powikłanej antybiotyk jest zalecany, a leczenie często odbywa się w szpitalu.
Czy przy zapaleniu uchyłków można zrobić kolonoskopię?
Nie w ostrej fazie, bo teoretycznie zwiększa to ryzyko perforacji jelita. Jeśli jest potrzebna, planuje się ją po 6-8 tygodniach i po ustąpieniu objawów (liczy się dłuższy termin); jest zalecana zwłaszcza po powikłanym zapaleniu, bo wtedy częściej wykrywa się raka jelita grubego (ok. 8% wobec ok. 1,3% po niepowikłanym; Meyer 2019). Po niepowikłanym lekarz decyduje indywidualnie.
Patrz też: kolonoskopia, dieta lekkostrawna, krew utajona w kale, rak jelita grubego.
Źródła
- Peery AF i wsp. ACG Clinical Guideline: Colonic Diverticulitis. Am J Gastroenterol 2026;121(7):1549-1561 (PMID 42390126).
- Peery AF, Shaukat A, Strate LL. AGA Clinical Practice Update on Medical Management of Colonic Diverticulitis: Expert Review. Gastroenterology 2021;160(3):906-911.e1 (PMID 33279517).
- Strate LL, Morris AM. Epidemiology, Pathophysiology, and Treatment of Diverticulitis. Gastroenterology 2019;156(5):1282-1298.e1 (PMID 30660732).
- Tursi A i wsp. Colonic diverticular disease. Nat Rev Dis Primers 2020;6(1):20 (PMID 32218442). PMID 32218442
- Strate LL i wsp. Nut, corn, and popcorn consumption and the incidence of diverticular disease. JAMA 2008;300(8):907-914 (PMID 18728264).
- Strate LL i wsp. Use of aspirin or nonsteroidal anti-inflammatory drugs increases risk for diverticulitis and diverticular bleeding. Gastroenterology 2011;140(5):1427-1433 (PMID 21320500).
- Humes DJ i wsp. Concurrent drug use and the risk of perforated colonic diverticular disease: a population-based case-control study. Gut 2011;60(2):219-224 (PMID 20940283).
- Aune D i wsp. Dietary fibre intake and the risk of diverticular disease: a systematic review and meta-analysis of prospective studies. Eur J Nutr 2020;59(2):421-432 (PMID 31037341).
- Daniels L i wsp. Randomized clinical trial of observational versus antibiotic treatment for a first episode of CT-proven uncomplicated acute diverticulitis. Br J Surg 2017;104(1):52-61 (PMID 27686365).
- Chabok A i wsp. Randomized clinical trial of antibiotics in acute uncomplicated diverticulitis. Br J Surg 2012;99(4):532-539 (PMID 22290281).
- Meyer J i wsp. Risk of Colorectal Cancer in Patients With Acute Diverticulitis: A Systematic Review and Meta-analysis of Observational Studies. Clin Gastroenterol Hepatol 2019;17(8):1448-1456.e17 (PMID 30056181).
- Rottier SJ i wsp. Meta-analysis of the role of colonoscopy after an episode of left-sided acute diverticulitis. Br J Surg 2019;106(8):988-997 (PMID 31260589).




