Łupież (dandruff, pityriasis simplex capillitii) to bardzo częsta dolegliwość skóry owłosionej głowy - białe lub żółtawe płatki widoczne na włosach i skórze głowy. Według przeglądu Borda 2015 dotyczy około 50% dorosłych na świecie, częściej mężczyzn, zaczyna się w okresie dojrzewania i osiąga szczyt około 20. roku życia. Klinicznie łagodniejsza postać łojotokowego zapalenia skóry (ŁZS).
Dwa typy łupieżu
Łupież suchy (pityriasis sicca)
- Drobne, suche, białe płatki.
- Brak rumienia / stanu zapalnego.
- Najczęstszy około 20. roku życia, rzadszy po 50. roku życia (Borda 2015).
- Mechanizm: ten sam co w ŁZS (Malassezia, sebum, reakcja skóry), w łagodniejszej postaci.
Łupież tłusty - płatki o tłustym wyglądzie
- Płatki biało-żółtawe, bywają tłuste (Borda 2015).
- Świąd jest zwykle nieobecny lub łagodny. Duże, tłuste łuski, wyraźny świąd albo rumień wskazują już na łojotokowe zapalenie skóry, a nie na sam łupież.
- Stres, brak snu i pora roku (zimą gorzej) nasilają ŁZS (Borda 2015).
- Mechanizm: Malassezia i lipidy sebum; płatki w łupieżu i ŁZS bywają zarówno tłuste, jak i suche (Borda 2015), więc podział na dwa typy jest orientacyjny.
Częstotliwość mycia
Dla zwykłego szamponu źródła nie podają zalecanej liczby myć w tygodniu. Szampon leczniczy z ketokonazolem stosuje się według ChPL (schemat niżej), a pozostałe preparaty według ulotki. Skuteczność w łupieżu wykazują szampony z substancją czynną (tabela niżej). Gdy pojawia się wyraźny rumień, silny świąd albo ogniska wypadania włosów, to nie jest już sam łupież i warto zgłosić się do lekarza.
Leczenie
Składniki aktywne (opcje z konsensusu EADV 2026 dla ŁZS skóry głowy i z przeglądu Borda 2015)
| Składnik | Stężenie | Mechanizm | Marka |
|---|---|---|---|
| Ketokonazol | 2% | Antygrzybiczny (azole) - Malassezia | Nizoral, Nizax Activ, Sinazol |
| Ciklopiroksolamina | zależnie od preparatu | Antygrzybiczny | brak szamponu w polskim rejestrze leków (są kremy, żele i roztwory bez recepty) |
| Pirytionian cynku (ZnPT) | zależnie od produktu | Antygrzybiczny | Head & Shoulders |
| Siarczek selenu | 2,5% (w badaniach) | Antygrzybiczny | brak produktu w polskim rejestrze leków |
| Smoła węglowa | zależnie od produktu | Krótkotrwała kontrola objawów (EADV 2026) | – |
| Kwas salicylowy (keratolityki) | zależnie od produktu | Keratolityczny (rozpuszcza łuskę) | Diprosalic zawiera dodatkowo steroid (betametazon), to lek na receptę |
Schemat leczenia
- Leczenie początkowe: szampon z ketokonazolem 2% dwa razy w tygodniu przez 2-4 tygodnie, zostawić na skórze 3-5 minut przed spłukaniem (ChPL Nizoral, dla młodzieży powyżej 12. roku życia i dorosłych).
- Utrzymanie: ten sam szampon raz na tydzień lub raz na dwa tygodnie (ChPL Nizoral).
- Zaostrzenia: wrócić do leczenia przeciwgrzybiczego i skonsultować się z lekarzem. Konsensus EADV 2026 dopuszcza krótkotrwałe stosowanie silnych kortykosteroidów miejscowych w ŁZS skóry głowy, wyłącznie z zalecenia lekarza. Zarejestrowane preparaty klobetazolu na skórę głowy dotyczą łuszczycy, a nie łupieżu; ich ChPL ogranicza leczenie do 2 tygodni (maść, piana) albo 4 tygodni (szampon).
- Stres i brak snu wiążą się z nasileniem objawów (EADV 2026, Borda 2015).
Diff. diagn. - kiedy to NIE łupież
- Łuszczyca skóry owłosionej - łuska sucha, srebrzysta, blaszki dobrze odgraniczone. Patrz łuszczyca.
- Atopowe zapalenie skóry głowy - świąd intensywny, zgięcia, suchy wyprysk.
- Grzybica skóry głowy (tinea capitis) - ogniska wypadania włosów z łuską i „czarnymi kropkami” (złamane włosy), choroba zakaźna, częsta u dzieci. Rozpoznanie: mikroskopia i posiew.
- Łuszczyca i ŁZS jednocześnie (sebopsoriasis) - obraz mieszany.
- Łysienie bliznowaciejące - ogniska bliznowate z utratą włosów. Wymaga konsultacji dermatologa.
FAQ
Czy łupież jest zaraźliwy?
Nie. Drożdżaki Malassezia należą do fizjologicznej flory skóry, a łupież i łojotokowe zapalenie skóry nie są zaraźliwe (Borda 2015).
Czy łupież wpływa na wypadanie włosów?
Sam łupież zwykle nie powoduje wypadania włosów. Przy łojotokowym zapaleniu skóry rzadziej opisuje się ubytek włosów przy grubych strupach (Borda 2015). Jeśli pojawiają się ogniska wypadania włosów, trzeba wykluczyć inną przyczynę, np. grzybicę skóry głowy lub łysienie bliznowaciejące.
Czy można wyleczyć łupież raz na zawsze?
Zwykle nie. Łupież ma charakter przewlekły i nawrotowy: można go kontrolować, ale objawy często wracają, dlatego eksperci EADV 2026 zalecają leczenie podtrzymujące po ustąpieniu objawów.
Źródła
- Borda LJ, Wikramanayake TC. Seborrheic Dermatitis and Dandruff: A Comprehensive Review. J Clin Investig Dermatol. 2015;3(2).
- Naldi L, i wsp. Practical recommendations for seborrheic dermatitis management: An expert consensus. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2026;40:1460-1468.
- Charakterystyki Produktów Leczniczych: Nizoral (szampon), Clobederm, Clarelux, Clobetasol Propionate Belupo (szampon) (rejestr URPL, odczyt 14-10-2026).
