Łupież (dandruff, pityriasis simplex capillitii) to bardzo częsta dolegliwość skóry owłosionej głowy — białe lub żółtawe płatki na włosach i ubraniu. Dotyka ~50% populacji w pewnym momencie życia. Klinicznie łagodniejsza postać łojotokowego zapalenia skóry (ŁZS).
Dwa typy łupieżu
Łupież suchy (pityriasis sicca)
- Drobne, suche, białe płatki.
- Skóra normalna lub sucha.
- Brak rumienia / stanu zapalnego.
- Częsty u młodszych osób.
- Mechanizm: lekka kolonizacja Malassezia + sucha skóra.
Łupież tłusty (pityriasis steatoides) = łagodna ŁZS
- Większe, żółtawe, tłuste płatki przyklejone do skóry.
- Skóra zaczerwieniona, świąd.
- Nasilenie w okresach stresowych, sezonowe.
- Mechanizm: nadmierna kolonizacja Malassezia + nadmierna produkcja sebum.
Częstotliwość mycia
Niewystarczające mycie głowy = nagromadzenie sebum + Malassezia. Włosy normalne: 2-3× tyg. Tłuste / łupież: codziennie / co 2 dni. Częstsze niż codzienne nie zwiększa łupieżu (mit popularny — szampony nie „podrażniają”).
Leczenie
Składniki aktywne (potwierdzone EBM)
| Składnik | Stężenie | Mechanizm | Marka |
|---|---|---|---|
| Ketokonazol | 1-2% | Antygrzybiczny (azole) — Malassezia | Nizoral, Ketozol |
| Ciclopirox olamine | 1% | Antygrzybiczny + antybakteryjny | Stieprox |
| Pirition cynku (ZnPT) | 1-2% | Antygrzybiczny + antybakteryjny | Head & Shoulders, Pantene Pro-V |
| Selen sulfid | 1-2,5% | Cytostatyk + antygrzybiczny | Selsun Blue |
| Smoła węglowa | 2-10% | Antyproliferacyjny | T/Gel, Polytar |
| Kwas salicylowy | 2-5% | Keratolityczny (rozpuszcza łuskę) | Stafal, Diprosalic |
Schemat leczenia
- Tydzień 1-4: szampon z ketokonazolem 2% (lub ciclopirox 1%) 2-3× tyg., zostawić 5 min na skórze przed spłukaniem.
- Utrzymanie: 1× tyg., naprzemiennie ze „łagodnym” szamponem (pirition cynku, baby shampoo).
- Zaostrzenia: wrócić do 2-3× tyg. + krótko kortykosteroid (klobetazol roztwór 0,05% 1-2 tyg.).
- Stress + dieta + sleep — wpływ udokumentowany.
Diff. diagn. — kiedy to NIE łupież
- Łuszczyca skóry owłosionej — łuska sucha, srebrzysta, blaszki dobrze odgraniczone. Patrz łuszczyca.
- Atopowe zapalenie skóry głowy — świąd intensywny, zgięcia, suchy wyprysk.
- Grzybica skóry głowy (tinea capitis) — ogniska wypadania włosów + łuska. Dzieci. Mikroskopia + posiew.
- Łuszczyca + ŁZS coexistence (sebopsoriasis) — mieszane.
- Pseudoperiarteritis cysticercus — ogniska bliznowate. Konsultacja dermatologa.
FAQ
Czy łupież jest zaraźliwy?
Nie. Malassezia furfur to fizjologiczny mieszkaniec skóry każdego człowieka. Łupież nie przenosi się przez kontakt.
Czy łupież wpływa na wypadanie włosów?
Nie bezpośrednio. Ale silny świąd i drapanie mogą uszkadzać mieszki włosowe. ŁZS ciężkie współistnieje z TE (telogen effluvium) — niezależne mechanizmy.
Czy można wyleczyć łupież raz na zawsze?
Niestety nie. Łupież ma charakter przewlekły, falowy. Można go skutecznie kontrolować, ale nie wyeliminować. Po odstawieniu leczenia często powrót w ciągu 2-3 mc.
Źródła
- Ranganathan S, Mukhopadhyay T. Dandruff: the most commercially exploited skin disease. Indian J Dermatol. 2010;55(2):130-134.
- Dessinioti C, Katsambas A. Seborrheic dermatitis: etiology, risk factors, and treatments. Clin Dermatol. 2013;31(4):343-351.
