Bruksizm (parafunkcja narządu żucia) to powtarzalna aktywność mięśni żwaczy charakteryzująca się zaciskaniem lub zgrzytaniem zębami oraz usztywnianiem żuchwy. Konsensus AAOM 2018 wyróżnia dwie formy:
- Bruksizm senny (Sleep Bruxism, BS) — występuje podczas snu, najczęściej w fazach N1 i N2 NREM, rzadziej w REM. Klasyfikowany jako zaburzenie ruchowe związane ze snem (ICSD-3).
- Bruksizm dzienny (Awake Bruxism, BD) — zaciskanie szczęk podczas czuwania, zwykle w stresie, koncentracji, frustracji.
Te dwa typy mają różne mechanizmy i wymagają różnego podejścia terapeutycznego.
Epidemiologia
- Bruksizm senny: 8–13% dorosłych, 14–20% dzieci (większość ustępuje samoistnie po 8–10 r.ż.)
- Bruksizm dzienny: 22–31% dorosłych (subiektywne raporty), 8–12% obiektywnie
- Częściej u kobiet (BD), bez różnicy płci (BS)
- Szczyt 25–45 r.ż., spadek po 60
Przyczyny i czynniki ryzyka
Współczesna patogeneza odeszła od koncepcji „okluzyjnej” (zaburzenia zgryzu) — obecnie bruksizm uważany jest za zaburzenie ośrodkowe (OUN):
- Czynniki psychospołeczne: przewlekły stres, lęk, depresja, wypalenie zawodowe (zob. wypalenie zawodowe)
- Zaburzenia snu: bezsenność, OSA (obstrukcyjny bezdech senny), RLS, narkolepsja, paraliż senny
- Leki: SSRI (citalopram, paroksetyna), SNRI, MDMA, amfetamina, kokaina, lewodopa
- Używki: kofeina >500 mg/d, nikotyna, alkohol, marihuana
- Genetyka: konkordancja u bliźniąt MZ 50%, DZ 25%
- Choroby neurologiczne: Parkinson, dyskinezy
- Wiek: rozwojowy u dzieci (3–10 lat)
Objawy i konsekwencje
- Stomatologiczne: starcie powierzchni zwarciowych (atrycja), pęknięcia szkliwa, klinowate ubytki przyszyjkowe, złamania koron i mostów, zaburzenia implantów
- Mięśniowo-stawowe: poranny ból żuchwy i okolicy ucha, sztywność, trzaski w stawie skroniowo-żuchwowym (TMJ), ograniczenie otwarcia ust, zaburzenia stawu (DDR)
- Bólowe: poranne bóle głowy (typ napięciowy), bóle szyi, twarzy
- Funkcjonalne: zmęczenie żuchwy w ciągu dnia, trudność w gryzieniu
- Senne: fragmentacja snu, mikroprzebudzenia, niedosypianie subiektywne
- Estetyczne: kwadratowy zarys twarzy (hipertrofia żwaczy)
Diagnoza
„Złotym standardem” diagnozy bruksizmu sennego jest polisomnografia z elektromiografią mięśni żwaczy (PSG-EMG). W praktyce klinicznej wystarczy:
- Badanie stomatologiczne — atrycja, ślady na języku i policzkach od zębów, hipertrofia żwaczy
- Wywiad z partnerem (zgrzytanie słyszalne) lub auto-raport (poranny ból, zacieranie)
- Skala HSS (Hierarchical Scoring System) wg konsensusu AAOM
- BiteStrip / Bruxchecker — domowe urządzenia do screeningu (kolorymetryczne)
- PSG tylko przy podejrzeniu OSA współistniejącego lub w razie nieskuteczności leczenia
Leczenie
1. Szyna nazębna (occlusal splint)
Pierwsza linia leczenia bruksizmu sennego. Najczęściej stosowane:
- Szyna Michigan — twarda akrylowa, górna, pełna pokrycie. Standard złoty.
- Szyna typu NTI-tss — mała przednia. Kontrowersyjna (ryzyko zaburzeń zgryzu)
- Szyna miękka (silikon) — nie zaleca się długoterminowo (może nasilić zaciskanie)
- Szyna repozycyjna — w wybranych przypadkach przy współistniejącej TMD
Cel: ochrona zębów, nie wyleczenie. Szyna NIE redukuje liczby epizodów bruksizmu, ale chroni szkliwo i odciąża TMJ.
2. Toksyna botulinowa (BTX-A)
Wstrzykiwana w mięśnie żwacze (zwykle 25–50 j./stronę). Redukcja aktywności EMG i bólu w 4–6 tyg., efekt utrzymuje się 3–6 mies. Wskazana w opornym bruksizmie z hipertrofią żwaczy. Off-label w Polsce — wykonywany przez specjalistów medycyny estetycznej i neurologów.
3. Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
Szczególnie skuteczna w bruksizmie dziennym. Elementy: świadomość (mindfulness, aplikacje przypominające), techniki relaksacji, redukcja stresorów, CBT-I dla bezsenności współistniejącej (zob. cornerstone bezsenność).
4. Leczenie przyczynowe
- OSA → CPAP lub APAP (50–60% bruksizmu sennego współistnieje z OSA)
- Lęk/depresja → psychoterapia, ewentualnie farmakoterapia (NIE SSRI — mogą nasilać bruksizm; buspiron, mirtazapina, klonazepam epizodycznie)
- Refluks żołądkowo-przełykowy (GERD) → IPP
5. Higiena snu i redukcja stresorów
- Regularna pora zasypiania (zob. cornerstone higiena snu)
- Ograniczenie kofeiny <200 mg/d, cut-off <14:00
- Aktywność fizyczna (NIE w godzinach wieczornych)
- Techniki relaksacyjne (PMR, oddech 4-7-8)
- Magnez 300–400 mg/d — empirycznie wspiera relaksację mięśniową
Czerwone flagi → pilna konsultacja
- Bóle głowy poranne >5×/tydz
- Wybudzenia z dusznością → wykluczyć OSA polisomnografią
- Ograniczenie otwarcia ust <35 mm → ortopeda szczękowo-twarzowy
- Złamania zębów >2 w roku → szyna PILNIE
- Dziecko ze zgrzytaniem + chrapaniem + nocnym moczeniem → laryngolog (przerost migdałków → OSA)
