Anemia (niedokrwistość) — przyczyny, objawy, leczenie

Czym jest anemia (niedokrwistość)? Definicja i kryteria WHO

Anemia i niedokrwistość to dwa równoprawne, wymienne słowa opisujące ten sam stan chorobowy — nie ma między nimi żadnej różnicy medycznej. Termin anemia pochodzi z języka greckiego (an-haima — bezkrewność), a niedokrwistość to jego polskie tłumaczenie. W dokumentach klinicznych, wynikach badań i rozmowach z lekarzami spotkasz oba określenia stosowane zamiennie.

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) niedokrwistość rozpoznaje się, gdy stężenie hemoglobiny (HGB) we krwi obwodowej spada poniżej wartości progowych zależnych od płci i stanu fizjologicznego:

• Mężczyźni: HGB <13 g/dl
• Kobiety nieciężarne: HGB <12 g/dl
• Kobiety w ciąży: HGB <11 g/dl (w II trymestrze próg wynosi <10,5 g/dl ze względu na fizjologiczne rozcieńczenie krwi)

Hemoglobina to białko zawarte w czerwonych krwinkach (erytrocytach), które transportuje tlen z płuc do tkanek i narządów. Gdy jej stężenie spada, tkanki otrzymują mniej tlenu — stąd typowe objawy takie jak zmęczenie, osłabienie i duszność. Warto podkreślić, że anemia sama w sobie nie jest chorobą, lecz objawem lub powikłaniem innego procesu — dlatego kluczowe jest znalezienie i leczenie przyczyny, a nie wyłącznie uzupełnianie hemoglobiny.

Według danych WHO niedokrwistość dotyka ponad 2 miliardy ludzi na świecie, czyniąc ją jednym z najczęstszych problemów zdrowotnych — szczególnie wśród kobiet w wieku rozrodczym, dzieci oraz osób w krajach o niskich i średnich dochodach. W Polsce szacuje się, że różne formy niedokrwistości dotykają kilku–kilkunastu procent populacji, przy czym znaczna część przypadków pozostaje niezdiagnozowana — pacjenci przypisują objawy przemęczeniu, a nie chorobie.

Istotne jest zrozumienie, że sama wartość hemoglobiny to dopiero punkt startowy diagnostyki. Hemoglobina mówi nam że coś jest nie tak, natomiast MCV, ferrytyna, poziom witamin i badania obrazowe odpowiadają na pytanie dlaczego. Bez odpowiedzi na pytanie „dlaczego” nie ma skutecznego leczenia.

Klasyfikacja anemii według MCV — mikro-, normo- i makrocytarna

Najpraktyczniejszym klinicznie sposobem podziału anemii jest analiza MCV (ang. mean corpuscular volume — średnia objętość erytrocytu), który jest częścią standardowej morfologii krwi. Norma MCV wynosi 80–100 femtolitrów (fl). Wartość MCV wskazuje lekarzowi, w jakim kierunku prowadzić dalszą diagnostykę, zanim jeszcze zleci bardziej szczegółowe badania.

Należy pamiętać, że MCV to punkt wyjścia, a nie ostateczna diagnoza. Na przykład przy jednoczesnym niedoborze żelaza i witaminy B12 wartości MCV mogą wzajemnie się znosić, dając wynik pozornie prawidłowy — mimo wyraźnej anemii. Dlatego lekarz zawsze interpretuje MCV łącznie z pozostałymi wskaźnikami morfologii (MCH, MCHC, RDW) oraz wywiadem klinicznym.

Niedokrwistość z niedoboru żelaza — najczęstsza postać

Niedokrwistość z niedoboru żelaza to najczęstsza postać anemii na świecie. Żelazo jest niezbędne do syntezy hemoglobiny — bez niego szpik kostny nie jest w stanie produkować prawidłowych, funkcjonalnych erytrocytów, a powstające krwinki są małe i blade (stąd MCV <80 fl i obniżone MCH).

Przyczyny niedoboru żelaza

• Utajone krwawienie z przewodu pokarmowego — wrzody żołądka i dwunastnicy, polipy lub rak jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna. U mężczyzn i kobiet po menopauzie jest to najczęstsza przyczyna i zawsze wymaga wykluczenia (gastroskopia, kolonoskopia).
• Obfite miesiączki — przewlekła utrata krwi u kobiet w wieku rozrodczym jest główną przyczyną anemii w tej grupie.
• Zwiększone zapotrzebowanie — ciąża i karmienie piersią wymagają znacznie większej ilości żelaza.
• Upośledzone wchłanianie — celiakia, stan po operacji żołądka lub jelita cienkiego, achlorhydria.
• Dieta ubogożelazna — weganizm, restrykcyjne diety eliminacyjne. Sama dieta rzadko jest jedyną przyczyną u dorosłych w krajach rozwiniętych — przy niedoborze zawsze szukaj dodatkowego czynnika.

Diagnostyka — ferrytyna jest kluczem

Ferrytyna (białko magazynujące żelazo w tkankach) to najczulszy wskaźnik wczesnego niedoboru żelaza — spada, zanim jeszcze hemoglobina osiągnie wartości anemii. Próg diagnostyczny: ferrytyna <30 ng/ml. Uzupełniająco oznacza się żelazo w surowicy oraz TIBC (całkowitą zdolność wiązania żelaza) — przy niedoborze żelazo jest niskie, a TIBC wysokie (wysycenie transferyny <20%).

Uwaga: ferrytyna jest białkiem ostrej fazy — może być fałszywie podwyższona przy stanach zapalnych, zakażeniu, chorobie nowotworowej lub uszkodzeniu wątroby. W takich przypadkach wynik prawidłowy lub podwyższony nie wyklucza rzeczywistego niedoboru funkcjonalnego.

Niedokrwistość megaloblastyczna — niedobór B12 i kwasu foliowego

Niedokrwistość megaloblastyczna powstaje, gdy komórki szpiku kostnego nie są w stanie prawidłowo podzielić się i dojrzeć z powodu braku witaminy B12 (kobalaminy) lub kwasu foliowego (witaminy B9). Obie te substancje są niezbędne do syntezy DNA. W ich niedoborze erytrocyty stają się duże i niedojrzałe (megaloblasty) — stąd MCV >100 fl.

Niedobór witaminy B12

Przyczyny niedoboru B12 to przede wszystkim:

• Anemia Addisona-Biermera (niedokrwistość złośliwa) — autoimmunologiczna choroba, w której układ odpornościowy niszczy komórki okładzinowe żołądka produkujące czynnik wewnętrzny (IF). Bez IF wchłanianie B12 z jelit jest niemożliwe. Jest to najczęstsza przyczyna ciężkiego niedoboru B12 u dorosłych w Europie.
• Dieta wegańska — B12 występuje wyłącznie w produktach odzwierzęcych; weganie bez suplementacji są szczególnie narażeni.
• Leki — metformina (stosowana w cukrzycy typu 2) upośledza wchłanianie B12 po wieloletnim stosowaniu; inhibitory pompy protonowej (IPP) zmniejszają kwasowość żołądka niezbędną do uwalniania B12 z pokarmu.
• Stan po operacji żołądka (resekcja żołądka, bypass bariatryczny).

Krytyczne ostrzeżenie dla pacjentów: niedobór witaminy B12 powoduje uszkodzenie układu nerwowego (neuropatia, parestezje — mrowienie i drętwienie kończyn, zaburzenia chodu, otępienie). Objawy neurologiczne mogą wyprzedzać anemię lub pojawiać się niezależnie od niej. Nigdy nie suplementuj samego kwasu foliowego bez uprzedniej oceny poziomu B12 — foliany znormalizują morfologię, maskując neuropatię, która postępuje i może stać się nieodwracalna.

Niedobór kwasu foliowego

Kwas foliowy znajduje się w zielonych warzywach liściastych, roślinach strączkowych i owocach cytrusowych. Jego niedobór może wynikać z diety, alkoholizmu (alkohol upośledza wchłanianie i metabolizm folianów), złego wchłaniania lub zwiększonego zapotrzebowania (ciąża — stąd obowiązkowa suplementacja 0,4 mg/dobę przed zajściem w ciążę i w I trymestrze, aby zapobiec wadom cewy nerwowej).

Niedokrwistość chorób przewlekłych

Niedokrwistość chorób przewlekłych (ACD, ang. anemia of chronic disease) jest drugą co do częstości postacią anemii u hospitalizowanych pacjentów. Pojawia się w przebiegu przewlekłych stanów zapalnych, infekcji, chorób autoimmunologicznych (np. reumatoidalnego zapalenia stawów), chorób nowotworowych i przewlekłej choroby nerek.

Mechanizm polega na nadmiernym wytwarzaniu hepcydyny — hormonu peptydowego produkowanego przez wątrobę w odpowiedzi na stan zapalny. Hepcydyna blokuje uwalnianie żelaza z magazynów tkankowych (makrofagów) i hamuje jego wchłanianie z jelit — żelazo jest „uwięzione” w tkankach i niedostępne dla szpiku kostnego. Stąd charakterystyczny obraz laboratoryjny: niska ferrytyna NIE jest regułą (może być prawidłowa lub podwyższona), obniżone żelazo w surowicy, ale TIBC też obniżone lub prawidłowe.

W przewlekłej chorobie nerek dodatkowym mechanizmem jest niedobór erytropoetyny (EPO) — hormonu produkowanego przez nerki, który stymuluje szpik do produkcji erytrocytów. Leczenie obejmuje stosowanie erytropoetyny rekombinowanej (EPO-ra) przy współistnieniu suplementacji żelaza dożylnego.

Objawy anemii — kiedy powinna zapalić się czerwona lampka

Nasilenie objawów zależy od głębokości anemii, tempa jej narastania i kondycji układu krążenia. Anemia rozwijająca się powoli (np. przez miesiące przy niedoborze żelaza) może być długo dobrze tolerowana, nawet przy hemoglobinie 8–9 g/dl — organizm ma czas na adaptację. Ostra utrata krwi przy tych samych wartościach wywołuje dramatyczne objawy wstrząsu.

Objawy ogólne (wspólne dla wszystkich typów anemii)

• Zmęczenie i osłabienie — najczęstszy objaw; pacjenci opisują je jako brak energii, „wyczerpanie bez powodu”.
• Bladość skóry i błon śluzowych — najlepiej widoczna na spojówkach, dziąsłach, wewnętrznej stronie warg i łożyskach paznokci.
• Duszność wysiłkowa — początkowo tylko przy wysiłku, przy głębokiej anemii również w spoczynku.
• Kołatanie serca i tachykardia — serce przyspiesza, by skompensować niższy transport tlenu.
• Zawroty głowy, szumy w uszach, mroczki przed oczami — niedotlenienie mózgu.
• Ból głowy, trudności z koncentracją — szczególnie przy głębszej anemii.
• Nietolerancja zimna — tkanki obwodowe gorzej zaopatrzone w krew.

Objawy charakterystyczne dla niedoboru żelaza

• Łamliwość paznokci, łyżeczkowate wklęsłe paznokcie (koilonychia).
• Nadmierne wypadanie włosów.
• Zajady — bolesne pęknięcia w kącikach ust (cheilitis angularis).
• Pica — łaknienie nieprzyjęte substancji nieżywnościowych: lodu (pagofagia), ziemi (geofagia), surowego ryżu czy gliny. To charakterystyczny, choć rzadko zgłaszany objaw.
• Pieczenie języka, suchość błon śluzowych.

Objawy neurologiczne — ostrzeżenie przy niedoborze B12

• Parestezje — mrowienie, drętwienie, pieczenie dłoni i stóp (objaw symetryczny).
• Zaburzenia równowagi i chodu (degeneracja sznurów tylnych rdzenia kręgowego — podostre zwyrodnienie rdzenia).
• Zaburzenia pamięci, depresja, drażliwość, zmiany osobowości.
• W ciężkich, nieleczonych przypadkach — demencja lub paraplegia.

Objawy neurologiczne przy niedoborze B12 mogą pojawiać się nawet przy prawidłowym lub nieznacznie obniżonym poziomie hemoglobiny — zwłaszcza u osób starszych, u których szpik lepiej kompensuje niedobór. Dlatego każde nowe mrowienie kończyn u osoby po 60. roku życia powinno skłonić do oznaczenia witaminy B12, nawet bez anemii w morfologii.

Jak nasilenie anemii wpływa na objawy?

Granica między dobrą a złą tolerancją anemii zależy od kilku czynników równocześnie:

• Tempo narastania — powoli rozwijająca się anemia (tygodnie, miesiące) pozwala organizmowi uruchomić mechanizmy kompensacyjne: serce bije szybciej i mocniej, krew przepływa sprawniej, tkanki lepiej wyodrębniają tlen z hemoglobiny. Dlatego pacjent z HGB 8 g/dl przy przewlekłym niedoborze żelaza może chodzić i pracować, podczas gdy przy ostrej utracie tej samej ilości krwi dochodzi do wstrząsu.
• Choroby współistniejące — niewydolność serca, choroba niedokrwienna serca lub POChP sprawiają, że nawet łagodna anemia (HGB 10–11 g/dl) jest źle tolerowana i wymaga szybszej interwencji.
• Wiek — osoby starsze mają mniejsze rezerwy czynnościowe układu krążenia i szybciej odczuwają skutki niedoboru tlenu.

Diagnostyka anemii — jakie badania zleci lekarz

Rozpoznanie anemii stawia się na podstawie morfologii krwi z rozmazem. Dalsze badania służą ustaleniu przyczyny — bez niej leczenie jest nieskuteczne lub wręcz szkodliwe.

Badania pierwszego rzutu

• Morfologia krwi z rozmazem automatycznym — hemoglobina, MCV, MCH, MCHC, RDW (rozpiętość dystrybucji erytrocytów), liczba retikulocytów (ocena aktywności szpiku).
• Ferrytyna — marker zapasów żelaza; <30 ng/ml sugeruje niedobór żelaza.
• Żelazo w surowicy i TIBC — wysycenie transferyny <20% charakterystyczne dla niedoboru Fe.
• Witamina B12 i kwas foliowy — przy makrocytozie lub podejrzeniu diety wegańskiej/alkoholizmu.
• CRP i OB — markery stanu zapalnego (pomocne przy różnicowaniu ACD od niedoboru żelaza).
• Kreatynina i eGFR — ocena funkcji nerek.
• TSH — niedoczynność tarczycy jako przyczyna makrocytozy.

Dla lekarza ważny jest nie tylko wynik poszczególnego badania, lecz wzorzec laboratoryjny. Na przykład: niska hemoglobina + MCV <80 fl + ferrytyna <30 ng/ml + podwyższone TIBC niemal jednoznacznie wskazują na niedobór żelaza. Z kolei wysoka hemoglobina + MCV >100 fl + niska B12 + hipersegmentowane neutrofile w rozmazie kierują rozpoznanie na anemię megaloblastyczną. Lekarz często może postawić wstępną diagnozę już na etapie morfologii i badań podstawowych, zanim wyniki specjalistyczne wrócą z laboratorium.

Badania uzupełniające (w zależności od kontekstu)

• Gastroskopia i/lub kolonoskopia — obowiązkowe przy podejrzeniu krwawienia z przewodu pokarmowego (szczególnie u mężczyzn i kobiet po menopauzie z niedokrwistością mikrocytarną).
• Elektroforeza hemoglobiny — przy podejrzeniu talasemii lub hemoglobinopatii.
• Test Coombsa — przy anemii hemolitycznej (ocena autoprzeciwciał).
• Badanie szpiku kostnego — przy podejrzeniu zaburzeń hematologicznych (aplazja szpiku, białaczka, mielodysplazja) — decyzja hematologa.
• Badanie kału na krew utajoną — przesiewowo przy podejrzeniu krwawienia z dolnego odcinka przewodu pokarmowego.

Leczenie anemii — strategia przyczynowa

Fundamentalna zasada leczenia anemii brzmi: lecz przyczynę, nie wynik. Podawanie żelaza lub witamin bez ustalenia powodu niedoboru jest działaniem objawowym, które nie rozwiązuje problemu — i może opóźnić wykrycie poważnej choroby (np. nowotworu jelita grubego).

Leczenie niedoboru żelaza

• Preparaty doustne żelaza to leczenie pierwszego wyboru. Optymalne dawkowanie to podawanie co drugi dzień (wykazano, że efektywność jest porównywalna do codziennego, a tolerancja żołądkowa lepsza). Żelazo najlepiej wchłania się na czczo lub z witaminą C (kwas askorbinowy zwiększa wchłanianie żelaza niehemowego). Unikaj popijania herbatą, kawą, mlekiem — taniny i wapń hamują absorpcję.
• Kontrola po 2–4 tygodniach — wzrost hemoglobiny o 1–2 g/dl potwierdza skuteczność leczenia i prawidłowe wchłanianie żelaza.
• Kontynuacja przez 3 miesiące po normalizacji HGB — konieczna do odbudowania zapasów ferrytyny, bez czego anemia nawróci.
• Żelazo dożylne — stosuje się przy nietolerancji preparatów doustnych, ciężkim upośledzoniu wchłaniania (celiakia, stan po operacji żołądka) lub konieczności szybkiego uzupełnienia zapasów (np. przed zabiegiem operacyjnym).
• Transfuzje krwi — w stanach zagrożenia życia lub przy bardzo głębokiej anemii z objawami hemodynamicznymi (np. HGB <7 g/dl z objawami duszności spoczynkowej).

Leczenie niedoboru witaminy B12 i kwasu foliowego

• Witamina B12 — przy niedoborze pokarmowym (weganie) zazwyczaj wystarczają wysokie dawki doustne (1000 mcg/dobę); przy anemii Addisona-Biermera lub ciężkim zaburzeniu wchłaniania konieczne są wstrzyknięcia domięśniowe (cyanokobalamina lub hydroksykobalamina). Leczenie jest dożywotnie przy anemii Addisona-Biermera.
• Kwas foliowy — podawany doustnie 5 mg/dobę; najpierw zawsze wyklucz niedobór B12.

Monitorowanie leczenia i kontrola

Po wdrożeniu leczenia przyczynowego lekarz zazwyczaj kontroluje morfologię krwi co 4–8 tygodni, aż do normalizacji hemoglobiny i ferrytyny. Przy leczeniu domięśniowymi wstrzyknięciami B12 (anemia Addisona-Biermera) retikulocyty rosną gwałtownie już po 5–7 dniach — to znak skuteczności terapii, a hemoglobina normalizuje się w ciągu 6–8 tygodni. Warto pamiętać, że objawy neurologiczne przy niedoborze B12 mogą cofać się przez wiele miesięcy — w ciężkich przypadkach poprawa neurologiczna jest niepełna, dlatego tak istotne jest wczesne rozpoznanie i leczenie.

Rola diety

Dieta jest elementem wspomagającym, a nie zastępczym. Przy jawnym niedoborze żelaza sama dieta nie wystarczy — wchłanianie żelaza z jelit jest fizjologicznie ograniczone do kilku miligramów dziennie, co nie nadąża za potrzebami terapeutycznymi. Produkty bogate w żelazo hemowe (czerwone mięso, wątróbka, drób) i niehemowe (rośliny strączkowe, szpinak, pestki dyni, tofu) są jednak cennym uzupełnieniem, które pomaga po zakończeniu leczenia utrzymać prawidłowe zapasy. Przy niedoborze B12 — mięso, ryby, jaja, nabiał; przy niedoborze kwasu foliowego — zielone warzywa liściastche, fasola, soczewica, awokado.

Kiedy zgłosić się do lekarza? Sygnały alarmowe

Anemia rzadko jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu, ale w wielu przypadkach jest objawem poważnej choroby wymagającej szybkiej diagnostyki. Poniższe sygnały wymagają pilnej konsultacji lekarskiej lub wizyty na szpitalnym oddziale ratunkowym:

• Duszność spoczynkowa, szybkie bicie serca w spoczynku, omdlenie.
• Hemoglobina poniżej 8 g/dl (szczególnie jeśli narastała szybko).
• Krew w stolcu (czarny smolisty stolec lub świeża krew), wymioty fusowate — mogą świadczyć o krwawieniu do przewodu pokarmowego.
• Gwałtowne pogorszenie samopoczucia przy znanych już chorobach przewlekłych.
• Pojawienie się objawów neurologicznych (mrowienie, drętwienie kończyn, zaburzenia chodu) — pilne wykluczenie niedoboru B12.
• Anemia u dzieci, kobiet w ciąży lub osób w podeszłym wieku — te grupy wymagają staranniejszego monitorowania.

Warto też wiedzieć, kiedy anemia jest pilnym, a kiedy planowym wskazaniem do wizyty. Planowo (termin w ciągu kilku dni do dwóch tygodni): nowo wykryta anemia łagodna lub umiarkowana bez nasilonych objawów, kontrola morfologii po zakończonym leczeniu, ocena tolerancji preparatów żelaza. Pilnie (tego samego lub następnego dnia): szybkie narastanie osłabienia, niedokrwistość w ciąży, istotne odchylenia morfologii (HGB <8 g/dl bez wcześniejszej diagnozy), objawy neurologiczne. Pogotowie / SOR: omdlenie, utrata przytomności, krew w stolcu lub wymiotach, duszność spoczynkowa, bóle w klatce piersiowej.

Nie czekaj z wizytą, jeśli wynik morfologii jest nieprawidłowy — wiele poważnych chorób (nowotwory, choroby autoimmunologiczne, zaburzenia hematologiczne) odkrywa się właśnie przy okazji przypadkowo wykonanej morfologii. Nie suplementuj żelaza, witaminy B12 ani kwasu foliowego bez porozumienia z lekarzem — przyjmowanie preparatów przed diagnostyką może fałszować wyniki badań i opóźnić właściwe rozpoznanie.

Informacje zawarte w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady medycznej. Diagnoza i leczenie anemii wymagają indywidualnej oceny lekarskiej. W przypadku objawów lub wątpliwości dotyczących wyników badań skonsultuj się z lekarzem.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Jaka hemoglobina oznacza anemię?

Według kryteriów WHO niedokrwistość (anemię) rozpoznaje się, gdy stężenie hemoglobiny (HGB) spada poniżej 13 g/dl u mężczyzn, poniżej 12 g/dl u kobiet nieciężarnych lub poniżej 11 g/dl u kobiet w ciąży (w II trymestrze próg wynosi 10,5 g/dl). Wartości te dotyczą hemoglobiny oznaczanej w morfologii krwi obwodowej.

Jakie są objawy anemii?

Najczęstsze objawy anemii to zmęczenie i osłabienie bez wyraźnej przyczyny, bladość skóry i błon śluzowych (spojówki, dziąsła), duszność wysiłkowa, kołatanie serca, zawroty głowy oraz trudności z koncentracją. Przy niedoborze żelaza dodatkowo pojawiają się łamliwość paznokci, nadmierne wypadanie włosów, zajady w kącikach ust i pica (łaknienie niepożądanych substancji, np. lodu). Przy niedoborze witaminy B12 mogą wystąpić mrowienie i drętwienie kończyn oraz zaburzenia równowagi – te objawy wymagają pilnej diagnostyki.

Jaka anemia jest najczęstsza?

Najczęstszą postacią anemii na świecie jest niedokrwistość z niedoboru żelaza. Dotyka ona przede wszystkim kobiety w wieku rozrodczym (z powodu obfitych miesiączek) oraz kobiety w ciąży. U mężczyzn i kobiet po menopauzie niedobór żelaza najczęściej sygnalizuje utajone krwawienie z przewodu pokarmowego – polipy lub rak jelita grubego, wrzody – i zawsze wymaga pilnej diagnostyki gastroenterologicznej.

Ile trwa leczenie anemii z niedoboru żelaza?

Leczenie doustnymi preparatami żelaza trwa zazwyczaj co najmniej 4–6 miesięcy. Pierwsze efekty (wzrost hemoglobiny o 1–2 g/dl) powinny być widoczne po 2–4 tygodniach. Po normalizacji hemoglobiny leczenie kontynuuje się przez kolejne 3 miesiące – jest to konieczne do odbudowania zapasów żelaza (ferrytyny). Skrócenie leczenia grozi nawrotem anemii. Czas leczenia zależy też od usunięcia przyczyny niedoboru (np. leczenia choroby jelita, regulacji cyklu miesiączkowego).

Czy anemia to to samo co niedokrwistość?

Tak – anemia i niedokrwistość to dokładnie to samo. Są to dwa równoprawne, wymienne określenia tego samego stanu chorobowego. Słowo „anemia” pochodzi z języka greckiego (an-haima – bezkrewność), a „niedokrwistość” to jego polskie tłumaczenie. W wynikach badań, dokumentacji medycznej i rozmowach z lekarzami oba terminy używane są zamiennie i oznaczają obniżenie stężenia hemoglobiny poniżej wartości prawidłowych.

Źródła

• WHO global anaemia estimates 2023 — World Health Organization (WHO)
• Interna Szczeklika – niedokrwistości — Medycyna Praktyczna / Interna Szczeklika
• Zalecenia PTHiT dotyczące diagnostyki i leczenia niedokrwistości — Polskie Towarzystwo Hematologów i Transfuzjologów (PTHiT)
• Niedokrwistość z niedoboru żelaza – artykuł przeglądowy — Medycyna Praktyczna (mp.pl)

Powiązane badania i pojęcia

• Kreatynina
• Badania nerek
• Mocznik